Η Ελλάδα πρωταθλήτρια στις παραβιάσεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ
Φωτογραφία: Νικόλας Κοκοβλής
Στις 7.7.2025 δημοσιεύτηκε η 4η έκθεση της ΕΕ σχετικά με την εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ από τα 27 κράτη-μέλη. Η κλιματική αλλαγή, η ρύπανση και η απώλεια της βιοποικιλότητας περιλαμβάνονται στους σοβαρούς και επείγοντες κινδύνους οι οποίοι επιτείνονται από τη μη βιώσιμη χρήση των φυσικών πόρων. Στους ως άνω τομείς εξαιρετικά σημαντικό ρόλο παίζει η ορθή εφαρμογή της νομοθεσίας και της πολιτικής της ΕΕ από τα κράτη-μέλη.
Η γενική εικόνα είναι ότι όλα τα κράτη-μέλη παραβιάζουν την ως άνω νομοθεσία, αλλά με πολλές διαφοροποιήσεις μεταξύ τους όσον αφορά τη συχνότητα και τους τομείς εφαρμογής της. Η Ελλάδα έχει 19 τρέχουσες παραβιάσεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ, ενώ προηγούνται η Ισπανία (24), η Ιταλία (23) και η Πολωνία (22). Αν ληφθεί υπόψη ότι οι ως άνω χώρες έχουν 4πλάσιο ή 6πλάσιο πληθυσμό σε σχέση με την Ελλάδα, δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι η εν τοις πράγμασι πρωταγωνίστρια στις παραβιάσεις είναι η Ελλάδα. Έχει σημασία να τονιστεί ότι οι 17 από τις 19 παραβιάσεις (ποσοστό 90%) αφορούν τη μη ορθή εφαρμογή των οδηγιών στους τομείς της φύσης, του αέρα, του νερού και των αποβλήτων.
Εκείνο, όμως, που προκαλεί ζοφερές σκέψεις είναι τα συμπεράσματα της αξιολόγησης της Επιτροπής για την Ελλάδα σε συγκεκριμένα κρίσιμα ζητήματα της περιβαλλοντικής νομοθεσίας. Στην έκθεση [Commission Staff Working Document 2025 Environmental Implementation Review Country Report – Greece SWD (2025) 311] επισημαίνονται, μεταξύ πολλών άλλων, τα εξής:
- Διαχείριση αποβλήτων
α. Η Ελλάδα δεν ικανοποίησε τους στόχους που θέτει η νομοθεσία της ΕΕ. Συγκεκριμένα, η ανακύκλωση είναι σε πολύ χαμηλά επίπεδα (17%), ενώ ο μέσος όρος των 27 κρατών-μελών είναι 49%. β. Η Ελλάδα δεν έχει συγκεκριμένη πολιτική σε σχέση με την πρόληψη δημιουργίας αποβλήτων.
γ. Η Ελλάδα δεν διαθέτει συγκροτημένη πολιτική για την ενθάρρυνση και υλοποίηση της
χωριστής διαλογής.
δ. Η Ελλάδα δεν έχει συγκροτημένη πολιτική που να στοχεύει στην αποθάρρυνση της υγειονομικής ταφής και της καύσης αποβλήτων. Η υγειονομική ταφή σύμμεικτων αποβλήτων παραμένει ο κύριος τρόπος διαχείρισης των αποβλήτων (ποσοστό 80%).
ε. Τα ποσοστά ανακύκλωσης των αποβλήτων συσκευασιών μειώθηκαν από το 60% το 2019
στο 43% το 2022, κάτι που είναι πολύ πιο κάτω από το μέσο όρο (65%) των κρατών-μελών.
Εξαιτίας των ανωτέρω παραλείψεων, η Ελλάδα συγκαταλέγεται στα οκτώ κράτη-μέλη που διατρέχουν τον κίνδυνο να μην επιτύχουν τους στόχους της νομοθεσίας για τα απόβλητα. Να σημειωθεί ότι η Ελλάδα καταδικάστηκε από το δικαστήριο της ΕΕ το 2014 σε καταβολή χρηματικής ποινής για μη συμμόρφωση, και συνεχίζει να καταβάλλει μέχρι σήμερα 72 εκατομμύρια ευρώ σε εξαμηνιαία βάση. Το ίδιο επαναλήφθηκε το 2016 με καταδίκη σε καταβολή ισόποσης χρηματικής ποινής. Για το 2021 η Επιτροπή ξεκίνησε τη διαδικασία παραπομπής της χώρας στο δικαστήριο για μη ορθή επεξεργασία των αποβλήτων πριν από την υγειονομική ταφή.
- Βιοποικιλότητα και φύση
α. Η Ελλάδα δεν έχει θέσει σε πλήρη λειτουργία ένα ολοκληρωμένο και συνεκτικό δίκτυο
Natura 2000.
β. Δεν διαθέτει πλήρεις στόχους διατήρησης και μέτρα διαχείρισης καθόσον υπάρχουν σοβαρές ελλείψεις δεδομένων για τους στόχους διατήρησης και παντελής σχεδόν έλλειψη μέτρων διαχείρισης.
γ. Η Ελλάδα δεν τήρησε τις υποχρεώσεις της σχετικά με τη διατήρηση ή την αποκατάσταση σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης όλων των ειδών κοινοτικού ενδιαφέροντος. Για τον λόγο αυτό η χώρα καταδικάστηκε το 2020 από το δικαστήριο, συνεχίζει δε να μην παρουσιάζει πρόοδο σε σχέση με τις παραπάνω υποχρεώσεις της.
δ. Η διοίκηση του δικτύου natura 2000 από τον ΟΦΥΠΕΚΑ που δημιουργήθηκε το 2020 δεν παρουσιάζει τα αποτελέσματα για την επίτευξη των οποίων υποτίθεται ότι δημιουργήθηκε. Υπάρχει σοβαρή έλλειψη γνώσης σχετικά με τα δεδομένα των περιοχών natura 2000, ανεπαρκής ενσωμάτωση της προστασίας της φύσης σε άλλες πολιτικές, ανεπαρκής διαχείριση των προστατευόμενων τόπων, ανεπαρκής εφαρμογή της οδηγίας 92/43. Η χώρα μας αντιμετωπίζει δύο παραπομπές στο δικαστήριο της ΕΕ για: α) έλλειψη της κατάλληλης δέουσας εκτίμησης των επιπτώσεων σύμφωνα με την οδηγία για τους οικότοπους και τα είδη, ιδίως σε ό,τι αφορά στο εθνικό χωροταξικό πλαίσιο για τα αιολικά και β) ανεπαρκή προστασία ειδών και οικοτόπων από παράνομες δραστηριότητες.
- Ατμοσφαιρική ρύπανση
Η ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα στην Ελλάδα συνεχίζει να εμπνέει ανησυχία σε συγκεκριμένες περιοχές της χώρας. 10.700 θάνατοι ετησίως αποδίδονται στα αιωρούμενα σωματίδια (PM2.5), 2.200 θάνατοι ετησίως αποδίδονται στο διοξείδιο του αζώτου και 2.300 θάνατοι ετησίως αποδίδονται στο όζον. Η Ελλάδα δεν έχει συμμορφωθεί με τα όρια που θέτει η οδηγία 2008/50 για τους ως άνω ρύπους και για τον λόγο αυτό έχει ήδη καταδικαστεί από το δικαστήριο δύο φορές το 2023 και πρόκειται να συμβεί εκ νέου εάν δεν λάβει τα κατάλληλα μέτρα, ιδίως σχετικά με τις βιομηχανικές εκπομπές ρύπων.
- Θόρυβος
Ο υπερβολικός θόρυβος από τα αεροπλάνα, τα τρένα και τους αυτοκινητόδρομους προκαλεί ισχαιμικά επεισόδια, εγκεφαλικά και διάσπαση της προσοχής. Στην Ελλάδα εκτιμάται ότι ο θόρυβος είναι η αιτία για 170 ισχαιμικές καρδιακές νόσους ετησίως, ενώ 45.000 άνθρωποι υποφέρουν από αϋπνίες. Η Ελλάδα δεν εφαρμόζει τα μέτρα που προβλέπει η οδηγία για τον θόρυβο (2002/49), ιδίως σε σχέση με τους στρατηγικούς χάρτες θορύβου, οι οποίοι αφορούν τους δρόμους, τα τρένα και τα αεροδρόμια. Αυτοί οι χάρτες δεν έχουν επικαιροποιηθεί, με αποτέλεσμα να μην είναι γνωστή η ένταση της έκθεσης του πληθυσμού στον θόρυβο. Για τον λόγο αυτό ξεκίνησε η διαδικασία παραπομπής της χώρας στο δικαστήριο.
- Διαχείριση των υδάτων
Η Ελλάδα δεν έχει λάβει μέτρα για την αντιμετώπιση της ανεπάρκειας των υδάτων που αναμένεται να είναι κατά 40% μεγαλύτερη τα επόμενα 15 χρόνια σε σχέση με σήμερα. Αυτό σημαίνει ότι οι υδατικοί πόροι αντιμετωπίζουν μεγάλη πίεση, με συνέπεια η ανεπάρκεια νερού να εντείνεται. Επειδή η Ελλάδα κατέθεσε καθυστερημένα στην Επιτροπή τα σχέδια διαχείρισης δεν κατέστη εφικτό να αξιολογηθούν.
- Η κλιματική αλλαγή
Η Ελλάδα μείωσε τις εκπομπές ΑτΘ τα έτη 1990-2022 κατά 28%, ποσοστό το οποίο είναι κάτω από τον μέσο όρο μείωσης των εκπομπών ΑτΘ των ΚΜ. Παρά την επιτάχυνση της εγκατάστασης ΑΠΕ, μικρή πρόοδος έχει συντελεστεί στην απανθρακοποίηση των μεταφορών και του κτιριακού αποθέματος. Το πρόγραμμα της χώρας για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή χρειάζεται επειγόντως παρεμβάσεις όπως απαιτεί η νομοθεσία της ΕΕ. Σε ό,τι αφορά τη χρηματοδότηση των κλιματικών δράσεων επισημαίνεται ότι παρά την ύπαρξη πολλών μηχανισμών, υπάρχει πρόβλημα σε σχέση με τους στόχους, πολλοί από τους οποίους δεν επιτυγχάνονται. Γίνεται δε αναφορά στην ανάγκη ενίσχυσης των ενεργειακών κοινοτήτων και των μέτρων για την υλοποίηση των στόχων του συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών (οδηγία 2023/959) και των μειώσεων των ετήσιων εκπομπών ΑτΘ (κανονισμός 2023/857).
Ιδιαίτερη σημασία δίνεται από την Επιτροπή στο ζήτημα των επιδοτήσεων των εταιρειών ορυκτών καυσίμων. Στην Ελλάδα οι ως άνω επιδοτήσεις για το 2021 ανέρχονταν στο ποσό των 1.9 δισ. ευρώ, αυξήθηκαν το επόμενο έτος (2022) στο ποσό των 3.1 δισ. ευρώ για να επανέλθουν το 2023 στα επίπεδα του 2021. Ως μέρος του ελληνικού ΑΕΠ οι εν λόγω επιδοτήσεις αντιπροσωπεύουν το 1.5% του συνόλου, ενώ ο μέσος όρος στην ΕΕ είναι 0.8%. Τέλος, η Επιτροπή σημειώνει ότι η Ελλάδα θα πρέπει να αυξήσει την εθνική της συμμετοχή στη χρηματοδότηση δράσεων υπέρ του περιβάλλοντος και παράλληλα να μειώσει τις επιδοτήσεις σε όλες ανεξαιρέτως τις οικονομικές δραστηριότητες που είναι βλαπτικές για το περιβάλλον.