Χάνα Άρεντ: πολιτική φιλοσοφία, ολοκληρωτισμός και «κοινοτοπία του κακού» μέσα από την αρχαία ελληνική μυθολογία και την έννοια της πράξης.
Χάνα Άρεντ, Johanna “Hannah” Arendt, 1906 – 1975. Αμερικάνα γερμανικής καταγωγής, πολιτική επιστήμων και φιλόσοφος. Συγγραφεύς πολλών βιβλίων, επιστημονικών κειμένων και άρθρων. Γνωστή ως μια από τους πιο σημαντικές πολιτικές φιλοσόφους του 20ού αιώνα. Εγκατέλειψε τη ναζιστική Γερμανία το 1933 και έζησε στην Τσεχοσλοβακία, την Ελβετία και τη Γαλλία προτού εγκατασταθεί στις ΗΠΑ το 1941. Έγινε Αμερικανίδα το 1950, έχοντας αρνηθεί τη γερμανική υπηκοότητα. Στο φιλοσοφικό της έργο ασχολείται με τη φύση της δύναμης αλλά και με την πολιτική, τη δημοκρατία, την εξουσία, τον ολοκληρωτισμό. Έγραψε για τον ολοκληρωτισμό και τον αντισημιτισμό.
Χάνα Άρεντ και ελληνική μυθολογία: πολιτική σκέψη, πράξη και η έννοια του κακού
Το πλέον σημαντικό της έργο της Χάνα Άρεντ είναι το «The Origins of Totalitarianism» (Η προέλευση του Ολοκληρωτισμού, 1951).
Το 1963 με αφορμή τη δίκη του Άιχμαν στο Ισραήλ επινόησε τον όρο «the banality of evil» (η κοινοτοπία του Κακού.).
Αποφθεγματικές φράσεις της Χάνα Άρεντ:
- «Γραφειοκρατία είναι η κυριαρχία του τίποτα και του κανένα.»
- «Ο φλογερός επαναστάτης γίνεται συντηρητικός την επόμενη της επαναστάσεως.»
- «Δεν υπάρχουν επικίνδυνες σκέψεις. Και μόνο να σκέφτεσαι είναι επικίνδυνο.»
- «Ενέργεια χωρίς το όνομα αυτού που την έπραξε χωρίς ένα “ποιος” συνημμένο σ’ αυτήν, δεν έχει νόημα. Είναι σαν να μην υπήρξε αυτή η ενέργεια».
- «Το πρόβλημα με τα ψέματα και τις απάτες βασίζεται σε μια αντίληψη της αλήθειας την οποία ο ψεύτης και απατεώνας επιθυμεί να κρύψει.»
- «Το κακό μπορεί να κυριεύσει τα πάντα και να σαρώσει ολόκληρο τον κόσμο, ακριβώς επειδή διασπείρεται σαν επικίνδυνο μικρόβιο. Εκεί έγκειται η ρηχότητά του.»
Η Χάνα Άρεντ έχει σαφείς και ουσιαστικές αναφορές στην αρχαία ελληνική μυθολογία, αν και δεν τις χρησιμοποιεί ποτέ με απλό τρόπο. Τις εντάσσει στο φιλοσοφικό και πολιτικό της σχήμα για να φωτίσει βασικές ανθρώπινες εμπειρίες όπως την ενέργεια, την ελευθερία, τη μνήμη, την ευθύνη.
Μύθος και πολιτική πράξη. Στο έργο της «Η ανθρώπινη κατάσταση» (1) (The Human Condition), η Άρεντ συνδέει τη μυθολογία με την έννοια της πράξης (praxis) και της Δημόσιας Σφαίρας, όπως αυτές γεννήθηκαν στην αρχαία Ελλάδα. Οι ήρωες των μύθων Αχιλλέας και Οδυσσέας λειτουργούν ως παραδείγματα ανθρώπων που αποκτούν αθανασία μέσω της αφήγησης των πράξεών τους. Η Άρεντ αναφέρεται συχνά στον Αχιλλέα ως πρότυπο ανθρώπου που επιλέγει τη βραχεία ζωή με δόξα αντί της ασφαλούς ασημότητας. Αυτό το χρησιμοποιεί για να εξηγήσει γιατί η πολιτική πράξη εμπεριέχει ρίσκο και έκθεση. Ο Οδυσσέας συντηρείται αιώνες μέσω μνήμης, αφήγησης και πανίσχυρης ταυτότητας.
Για την Άρεντ, η ανθρώπινη ζωή αποκτά νόημα όταν μπορεί να ειπωθεί μυθολογικά και πολιτικά (2).
Μύθος ως τρόπος κατανόησης, όχι πίστης. Η Άρεντ δεν «πιστεύει» στον μύθο, αλλά τον θεωρεί έναν προ-φιλοσοφικό τρόπο σκέψης που αποκαλύπτει αλήθειες για την ανθρώπινη κατάσταση πριν αυτές γίνουν αφηρημένες έννοιες. Σε αυτό το σημείο πλησιάζει πολύ τον Αριστοτέλη και διαφοροποιείται από τον Πλάτωνα.
Η Χάνα Άρεντ χρησιμοποιεί την αρχαία ελληνική μυθολογία, τη συνδέει με πολιτική φιλοσοφία και ανθρωπολογία, δεν την αντιμετωπίζει λογοτεχνικά ή θρησκευτικά και δεν κάνει συστηματική μυθολογική ανάλυση.
(1). «Η Ανθρώπινη κατάσταση». Έργο με αποκαλυπτικές σκέψεις και συμπεράσματα. Είναι σήμερα, ακόμη πιο ενδιαφέρον από το 1958 όταν πρωτοεμφανίστηκε. Η Hannah Arendt μελετά την κατάσταση της σύγχρονης ανθρωπότητας υπό το πρίσμα της ικανότητάς να πράττουμε. Τα προβλήματα που η Arendt επισήμανε όπως ο περιορισμός της ανθρώπινης πράξης και της πολιτικής ελευθερίας και το παράδοξο ότι ενώ οι ανθρώπινες δυνάμεις αυξάνονται με την πρόοδο των θετικών και ανθρωπιστικών επιστημών, είμαστε λιγότερο ικανοί να ελέγχουμε τις συνέπειες των πράξεών μας. Η Ανθρώπινη κατάσταση, κλασικό έργο της πολιτικής και της κοινωνικής θεωρίας, είναι πάντοτε επίκαιρο.
«Υπάρχουν φορές που ένα βιβλίο μού δίνει την εντύπωση ότι έχει γραφτεί ειδικά για μένα… Η Ανθρώπινη κατάσταση ανήκει σε αυτά, τα λίγα και εκλεκτά.» (W. Η. Auden).
«Ο συνδυασμός τρομερής διανοητικής δύναμης και κοινού νου σε όλο του το μεγαλείο καθιστά τις σκέψεις και τα συμπεράσματα της Arendt σχετικά με την ιστορία και την πολιτική εκπληκτικά και συγχρόνως προφανή.» (Mary McCarthy, The New Yorker)
(2) Η ίδια η Χάνα Άρεντ επαληθεύει αυτή τη θέση της με τη δική της ζωή. Η ζωή αποκτά νόημα όταν μπορεί να ειπωθεί ως ιστορία κάτι βαθιά μυθολογικό και ταυτόχρονα πολιτικό.