Τι ήταν τελικά ο Μάρκος Βαφειάδης; Ενας αδίστακτος πολέμαρχος του Δημοκρατικού Στρατού στον Εμφύλιο ή ένας πατριώτης που, παρά τις συχνές, ακόμα και θεμελιακές διαφορές με το κόμμα του, επέλεξε να υπηρετήσει πολλές φορές τις εντολές του; Τι έβαζε μπροστά στην ιεράρχηση των επιλογών του, την πατρίδα ή το κόμμα; Γιατί αν διαφωνούσε τόσο έντονα με την κεντρική επιλογή του ΚΚΕ να οδηγήσει τη χώρα σε Εμφύλιο και αργότερα με τη μετατροπή του αντάρτικου σε τακτικό στρατό δεν επέλεξε τον δρόμο της παραίτησης και της απόσυρσης; Και πόσο ειλικρινής ήταν στις συμφιλιωτικές διακηρύξεις που συνόδευσαν την επιστροφή του στην Ελλάδα, στις 25 Μαρτίου 1983, έπειτα από χρόνια αυτοεξορίας;
Οι απαντήσεις σε αυτά και πολλά ακόμα ερωτήματα για τη διαδρομή μιας πολυτάραχης προσωπικότητας όπως ο Μάρκος Βαφειάδης, που διετέλεσε αρχιστράτηγος του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) και πρώτος πρόεδρος της λεγόμενης «Κυβέρνησης του Βουνού», ούτε εύκολες ούτε απόλυτες είναι. Ούτε άλλωστε η ίδια η Ιστορία, 34 ακριβώς χρόνια μετά τον θάνατό του, στις 22 Φεβρουαρίου 1992, δεν έχει αποφανθεί ακόμα τελεσίδικα.
Από «θρύλος», «προδότης»
Και μόνο το γεγονός ότι η απομάκρυνσή του από την ηγεσία του ΔΣΕ θεωρείται από πολλούς ιστορικούς και στρατιωτικούς ερευνητές ως σημείο καμπής για την οριστική έκβαση του εμφυλίου πολέμου στις αρχές του 1949 καθιστά τον Μάρκο Βαφειάδη μία από τις πιο σημαντικές μορφές της Ιστορίας της Ελλάδας στον προηγούμενο αιώνα. Εστω και αμφιλεγόμενες. Ενας άνθρωπος-θρύλος για την πλειοψηφία των συντρόφων του, ήρωας, με ορκισμένους μέχρι θανάτου μαχητές στο πλευρό του, αλλά από κάποια στιγμή και μετά «προδότης, ανισόρροπος και επικίνδυνος» για την ηγεσία του κόμματος που υπηρέτησε πιστά επί δεκαετίες.
Ενας άνθρωπος που, παρά τη χαμηλή του μόρφωση, απέδειξε ότι διέθετε στρατηγική πολιτική σκέψη, αλλά, κυρίως, στο πεδίο ότι γνώριζε άριστα την τέχνη του αντάρτικου πολέμου και μπορούσε να τη μεταδίδει στους μαχητές του, κατακτώντας συγχρόνως τον σεβασμό του αντιπάλου. Ευάγγελος Αβέρωφ και Θρασύβουλος Τσακαλώτος επανειλημμένα, το 1948, εξέφραζαν τις ανησυχίες τους και αμφέβαλλαν για τη θετική έκβαση των επιχειρήσεων του Εθνικού Στρατού κατά των ανταρτών, αναγνωρίζοντας την ευφυή τακτική του Βαφειάδη. Στις 5 Απριλίου 1948 ο Βαφειάδης έγινε πρωτοσέλιδο για την αντάρτικη δράση του στο περιοδικό «Time». Λίγους μήνες μετά, όλοι ανακουφίστηκαν μαθαίνοντας την καθαίρεση από τα αξιώματά του.
Οσο εμβαθύνει κανείς στις γνωστές πτυχές της ζωής του Μάρκου Βαφειάδη, επιβεβαιώνει τον συγκρουσιακό και ασυμβίβαστο χαρακτήρα του. Δεν διαπραγματευόταν τις απόψεις του με κανέναν, κάτι που τον οδήγησε και σε σημαντικά λάθη και ήττες, που του στοίχισαν αξιώματα και αίγλη και μεταφράστηκαν σε πολύχρονες εξορίες, σημαδεύοντας την πολυκύμαντη ζωή του.
Οσο δε μαθαίνει επιπλέον κάποια λιγότερο γνωστά ή και άγνωστα περιστατικά της ζωής του, μπορεί πιο εύκολα να ερμηνεύσει αυτό που ακολούθησε πολύ αργότερα, όταν επέστρεψε στην Ελλάδα: την επίκλησή του για τη διαφύλαξη της ομαλότητας μέσα από τη συμφιλίωση των «προαιώνιων» πολιτικών και ταξικών αντιπάλων, αναγνωρίζοντας τραγικά λάθη και επιλογές, αφήνοντας πίσω ιστορικά μίση, εμπάθειες και αβυσσαλέες διαφορές. Επέστρεψε, έχοντας αναθεωρήσει πολλές από τις θέσεις του της εποχής του Εμφυλίου και ελπίζοντας, έστω και αργά, αυτό να αναγνωριστεί.
Η αλήθεια είναι ότι λίγοι από την πλευρά των ηττημένων του Εμφυλίου παραδέχτηκαν τα μεγάλα στρατηγικά λάθη τους. Το ίδιο ισχύει βέβαια και για τους νικητές. Ο Βαφειάδης ανήκε στις εξαιρέσεις. Αλλά δεν ζήτησε συγγνώμη από τον ελληνικό λαό για τις δικές του ευθύνες όσον αφορά το εμφύλιο αιματοκύλισμα.
Το πραξικόπημα στα Χανιά
Μια φωτογραφία με θερμά χαμόγελα του Βαφειάδη και του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, προέδρου της Νέας Δημοκρατίας και πρωθυπουργού, εν μέσω μιας δημόσιας εκδήλωσης, παραπέμπει σε μια ελάχιστα γνωστή, αλλά σημαντική στιγμή της προπολεμικής Ελληνικής Iστορίας που συνδέει έμμεσα τους δύο άνδρες.
Ο Βαφειάδης, ως κομματικός καθοδηγητής του ΚΚΕ στην Κρήτη, συνεργάστηκε το 1938 με τον Αριστομένη Μητσοτάκη και άλλους επιφανείς βενιζελικούς Χανιώτες πολιτικούς και στρατιωτικούς στον σχεδιασμό πραξικοπήματος ανατροπής της μεταξικής δικτατορίας. Ο Αρ. Μητσοτάκης, θείος του Κωνσταντίνου, ήταν επί σειρά ετών βουλευτής Χανίων και για ένα διά στημα υπουργός Εθνικής Οικονομίας στην κυβέρνηση Παπαναστασίου. Ηταν αδελφός του Κυριάκου Μητσοτάκη, παππού του σημερινού πρωθυπουργού, επίσης βουλευτή Χανίων. Μητέρα τους ήταν η Κατίγκω Βενιζέλου, αδελφή του Ελευθερίου Βενιζέλου.
Ο Μητσοτάκης ήταν ο οργανωτής του σχεδίου. Συμμετείχαν ακόμη ο διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος Εμμανουήλ Τσουδερός, ο δήμαρχος Χανίων Ιωάννης Μουντάκης, ο πολιτικός Μανούσος Βολουδάκης, ο απότακτος στρατηγός Εμμανουήλ Μάντακας, αλλά και από πλευράς ΚΚΕ ο Μάρκος Βαφειάδης, σε μια πρωτοφανή και απροσδόκητη πανδημοκρατική συνεννόηση.
Το σχέδιο προέβλεπε κατάληψη ζωτικών δημόσιων σημείων. Σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του Βαφειάδη, στην τελική σύσκεψη προετοιμασίας «…η επιτροπή αποφασίζει και υπογράφει συμφωνία που θα περιλάβει: 1) Ανατροπή της δικτατορίας. 2) Σχηματισμό αντιδικτατορικής κυβέρνησης απ’ όλα τα κόμματα της Βουλής που διέλυσε η δικτατορία και εκλογές με απλή αναλογική. 3) Επαναφορά των απότακτων δημοκρατικών αξιωματικών, κατάργηση του ιδιωνύμου, του θεσμού της εξορίας, των αντιδημοκρατικών νόμων της δικτατορίας».
Οι οργανωτές ευελπιστούσαν στην επέκταση της εξέγερσης και στην ηπειρωτική Ελλάδα – και φυσικά στην Αθήνα. Μετά από μια αναβολή, αυτή εκδηλώθηκε τελικά στις 2 το πρωί της Παρασκευής της 29ης Ιουλίου. Οντως οι εξεγερμένοι, απλοί πολίτες και αρκετοί στρατιωτικοί, κατέλαβαν τη Γενική Διοίκηση, τη Μεραρχία, το Τηλεγραφείο και άλλες υπηρεσίες. Ο γενικός διοικητής Κρήτης, Πότης Σφακιανάκης, ο διοικητής της Μεραρχίας και άλλοι ανώτεροι υπάλληλοι και αξιωματικοί συνελήφθησαν. Οι εξεγερμένοι είχαν δικά τους όπλα, ενώ απέκτησαν κι άλλα από τις μονάδες που κατέλαβαν, αλλά και από ένα οπλοπωλείο.
Λίγο αργότερα, από τον Σταθμό Ασυρμάτου των Χανίων μεταδόθηκε διάγγελμα της Επαναστατικής Επιτροπής που καλούσε τον Βασιλέα Γεώργιο Β’ σε «άμεσον απομάκρυνσιν της τυραννικής Κυβερνήσεως Μεταξά, την αποκατάστασιν του κράτους του νόμου και των λαϊκών ελευθεριών και τον σχηματισμόν Κυβερνήσεως Εθνικής Σωτηρίας εκ των αρίστων Ελλήνων, αδιακρίτως πολιτικών παρατάξεων, προς αντιμετώπισιν των αμεσοτάτων εσωτερικών και εξωτερικών κινδύνων, τους οποίους διατρέχει η χώρα μας».
Στις 7 το πρωί συνεδρίασε η Επαναστατική Επιτροπή με παρόντες τους Μητσοτάκη, Βολουδάκη, Μουντάκη, Βαφειάδη, Μάντακα, διαπιστώνοντας ότι έχουν καταληφθεί όλοι οι χώροι-στόχοι, αλλά και ότι πουθενά αλλού δεν υπήρξε κάποια ενέργεια, παρά τις αντίθετες διαβεβαιώσεις που είχε ο Μητσοτάκης για πανελλήνιο ξεσηκωμό, ενώ ο Γεώργιος αγνόησε το διάγγελμα.
Ο Βαφειάδης πρότεινε κλιμάκωση των ενεργειών με πρόσθετες συλλήψεις παραγόντων της δικτατορίας. Απορρίφθηκε. Ο Μητσοτάκης δήλωσε ότι «πρέπει να θεωρήσουμε ότι η ενέργειά μας εκπλήρωσε την αποστολή της». Τελικά, αποφασίστηκε να γίνει μόνο ένα συλλαλητήριο στις 11 το πρωί, στην πλατεία Συντριβανίου των Χανίων. Εκεί τελείωσαν όλα. Το κίνημα κατεστάλη δηλαδή εν τη γενέσει του. Ο Σφακιανάκης ανέκτησε την τοπική εξουσία. Περίπολοι του Στρατού και της Χωροφυλακής προχώρησαν σε συλλήψεις και αφοπλισμούς των επαναστατών άνευ ουσιαστικής αντίστασης. «Οι στασιασταί διελύθησαν», τηλεγράφησε λίγο αργότερα ο Σφακιανάκης στην κυβέρνηση. Το απόγευμα μέσω ραδιοφώνου το υφυπουργείο Τύπου ανακοίνωσε την πλήρη καταστολή του κινήματος. Την ακολουθία των γεγονότων, με δευτερεύουσας σημασίας μικροδιαφορές, επιβεβαίωσαν ιστορικοί όπως οι Σπύρος Λιναρδάτος, Γρηγόρης Δαφνής και Βαγγέλης Χατζηαγγελής, αλλά και στο προσωπικό του ημερολόγιο ο ίδιος ο Μεταξάς.
Ακολούθησε πογκρόμ διώξεων και δίκες. Μητσοτάκης, Μουντάκης, Βολουδάκης καταδικάστηκαν ερήμην σε ισόβια. Ο Μάντακας σε ισόβια. Αυτός διέφυγε στα βουνά, οι υπόλοιποι, με την ανοχή της δικτατορίας, στα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα και μετά στην Κύπρο. Ο Αρ. Μητσοτάκης πέθανε εκεί το 1941. Περίπου άλλα 120 άτομα φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν. Ο Βαφειάδης διέφυγε στη Βόρεια Ελλάδα. Είχε προλάβει ωστόσο να δώσει το στίγμα της συνεργασίας με τον πολιτικό και ιδεολογικό αντίπαλο χάριν ενός υπέρτερου εθνικού στόχου, της ανατροπής μιας δικτατορίας.
Λάθος η «ανεξάρτητη Μακεδονία»
Ο Μάρκος Βαφειάδης γεννήθηκε στις 28 Ιανουαρίου 1906 στην Τόσια του Πόντου, το σημερινό Ερζερούμ. Μεγάλωσε σε περιβάλλον εμφορούμενο από έντονο πατριωτισμό -μέχρι και μεγαλοϊδεατισμό- κι αυτό έχει τη σημασία του καθώς σημάδεψε την προσωπικότητά του. Ο πατέρας του, Γιάννης Βαφειάδης, ακραιφνής πατριώτης, ήταν δάσκαλος, αλλά εργαζόταν επίσης ως έμπορος.
Το 1917 έφυγε από τη ζωή ο πατέρας του και το 1920 η μητέρα του, Κυριακή. Υποχρεωτικά, αν και ανήλικος, εγκατέλειψε το σχολείο και αναζήτησε τα προς το ζην. Πήγε στην Κωνσταντινούπολη όπου πουλούσε φρούτα και λαχανικά ως πλανόδιος. Το 1923 μετακόμισε στη Θεσσαλονίκη και μετά στην Καβάλα, όπου δούλεψε ως καπνεργάτης. Φτώχεια, στέρηση και αίσθηση της αδικίας έθρεψαν τις πρώτες πολιτικές ανησυχίες του. Το 1924 εντάχθηκε στην Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας (ΟΚΝΕ).
Το 1928 έγινε μέλος του ΚΚΕ και το 1932 συνελήφθη, «εγκαινιάζοντας» έναν μακρύ κύκλο εξοριών. Απελευθερώθηκε τον Οκτώβριο του 1933. Ανέβηκε ραγδαία στην κομματική ιεραρχία και ορίστηκε καθοδηγητής του ΚΚΕ για την Πελοπόννησο, την Ηπειρο και τη Μακεδονία. Συνελήφθη εκ νέου λίγο πριν από τη δικτατορία του Μεταξά και εξορίστηκε στον Αη Στράτη. Από εκεί απέδρασε και διέφυγε στην Κρήτη. Συνελήφθη ξανά και φυλακίστηκε στην Ακροναυπλία και στη συνέχεια εκτοπίστηκε στη Γαύδο. Δραπέτευσε τον Μάιο του 1941 και βγήκε στο βουνό. Μερικούς μήνες μετά εξελέγη στην Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ και ορίστηκε διοικητής των αντάρτικων δυνάμεων του ΕΛΑΣ στη Μακεδονία.
Βίωσε από πρώτο χέρι τις διώξεις κατά των στελεχών και μελών του ΚΚΕ, ιδίως στη Μακεδονία. Στα απομνημονεύματά του χαρακτήρισε ως πρόσχημα τη δικαιολογία των κρατικών αρχών ότι «η χώρα κινδύνευε από τους κομμουνιστές». Παραδέχτηκε ωστόσο ως «αυθαίρετη και λαθεμένη θέση του κόμματος για “Βαλκανική Ομοσπονδία”», για «Ενιαία και ανεξάρτητη Μακεδονία». Αυτό που δεν απάντησε ο Βαφειάδης ήταν γιατί δεν αντέδρασε περαιτέρω καθώς επρόκειτο για μείζον εθνικό θέμα.
Εναντίον Αρη και Ζαχαριάδη
Οι σφοδρές διαφωνίες του Βαφειάδη ήρθαν όταν πλησίαζε το τέλος της Κατοχής, αλλά και διαφαινόταν ξεκάθαρα η προοπτική του Εμφυλίου. Ο ίδιος δεν ήθελε τον ολοκληρωτικό πόλεμο κατά των Αγγλων, διαφωνώντας με την ηγεσία του ΚΚΕ. Και γι’ αυτό, τον «καυτό» Δεκέμβριο του 1944, όταν οι μάχες στην Αθήνα μαίνονταν, κράτησε τις δικές του δυνάμεις του ΕΛΑΣ στη Θεσσαλονίκη διαφωνώντας με την επιλογή του Αρη Βελουχιώτη. Στη συνέχεια διαφώνησαν και για τη Συμφωνία της Βάρκιζας, καθώς τάχθηκε υπέρ της.
Ακολούθησε η πρώτη ρήξη του με τον πανίσχυρο ηγέτη του ΚΚΕ Νίκο Ζαχαριάδη. Ο Βαφειάδης διαφώνησε με την αποχή του κόμματος στις εκλογές της 31ης Μαρτίου 1946. «Ο Εμφύλιος μπορούσε να αποφευχθεί. Μόνο οι ξένοι και η Δεξιά είχαν συμφέρον από αυτόν», παραδέχθηκε σε συνέντευξή του το 1989. Επέρριψε την πλήρη ευθύνη στον Ζαχαριάδη: «Η αρχή έγινε από την περίφημη αποχή από τις εκλογές του ’46, την οποία σκάρωσε ο Ζαχαριάδης. Εξαπάτησε ολόκληρη την Κεντρική Επιτροπή. Ηταν μια εποχή όπου θα μπορούσαμε, αν όχι τη λαϊκή πλειοψηφία, να πάρουμε τουλάχιστον πάνω από 100 βουλευτές. Δώσαμε την αυτοδυναμία στη Δεξιά με την αποχή μας και άρχισε το κουβάρι να ξετυλίγεται με τις γνωστές συνέπειες».
Παρά ταύτα, υπάκουσε στην εντολή του Ζαχαριάδη να ξαναβγεί στο βουνό και να οργανώσει ξανά τους αντάρτες προκειμένου να αντιμετωπίσουν τη «λευκή τρομοκρατία» επί δικαίους και αδίκους του τότε κράτους – και κυρίως του παρακράτους. Το 1947, δε, ορίστηκε πρωθυπουργός της περιβόητης «Κυβέρνησης του Βουνού». Και διέπρεψε, καθώς υπό την ηγεσία του ο ΔΣΕ είχε σημαντικές επιτυχίες. Η τελική ρήξη επήλθε όταν σε συνεδρίαση του Πολιτικού Γραφείο, στις 2 Δεκεμβρίου 1947, ο αρχιστράτηγος αρνήθηκε να ακολουθήσει το μυστικό «Σχέδιο Λίμνες» του Ζαχαριάδη, που προέβλεπε τη δημιουργία απελευθερωμένης περιοχής σε Μακεδονία και Θράκη με κέντρο τη Θεσσαλονίκη και τη μετατροπή του ΔΣΕ σε τακτικό στρατό.
Βάσει του σχεδίου, μέχρι την άνοιξη του 1948 ο ΔΣΕ θα υπερτριπλασίαζε τη στρατιωτική του δύναμη, σε 70.000 ενόπλους, οπότε θα μπορούσε να μετατραπεί σε τακτικό στράτευμα συνοδεία εξοπλισμών από φίλιες κομμουνιστικές χώρες. Ονειρα απατηλά βεβαίως. Ο Βαφειάδης επέμεινε ότι ο ΔΣΕ ήταν παρτιζάνικος στρατός και ότι μόνο αυτό το είδος του πολέμου ήταν εφικτό να συνεχιστεί, οδηγώντας σε κάποια έντιμη λύση. Αντιθέτως, η επιλογή Ζαχαριάδη θα οδηγούσε σε συντριβή, καθώς ο Εθνικός Στρατός είχε σαφή ποσοτική και ποιοτική υπεροπλία.
Οι εξελίξεις τον δικαίωσαν. Στο βιβλίο του Θεσσαλονικιού δημοσιογράφου Δημήτρη Γουσίδη «Μάρκος Βαφειάδης – Μαρτυρίες», καταλόγισε στην «εξωπραγματική θέση του Ζαχαριάδη» την ευθύνη της ήττας.
Στην περίφημη 5η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, στις 30 Ιανουαρίου 1949, σε ένα κλίμα εχθροπάθειας με ατάκες όπως «θάνατος στον Μάρκο, τον προδότη θα τον στήσουμε στον τοίχο», καθαιρέθηκε από όλα τα αξιώματά του. Εξορίστηκε στην Αλβανία και αμέσως μετά πήγε «για θεραπεία και ανάπαυση» στη Σοβιετική Ενωση. Στις 10 Οκτωβρίου του 1950, με απόφαση της 3ης Συνδιάσκεψης του ΚΚΕ, διαγράφηκε από μέλος του κόμματος, αφού εκλήθη σε μια προσχηματική ακρόαση από μια ειδική επιτροπή. Οι καταγγελίες του, πολλών σημείων, κατά του Ζαχαριάδη κρίθηκαν συκοφαντικές, ενώ ο ίδιος χαρακτηρίστηκε «υποκείμενο, ανισόρροπος, ύποπτος για σχέσεις με βρετανικές μυστικές υπηρεσίες» κ.ά.
Στη Σοβιετική Ενωση πήρε το όνομα Ιβάν Βασίλιεβιτς Κουλίεφ. Βεβαίως, το 1956 τα πράγματα άλλαξαν. Με τον θάνατο του Στάλιν και το ξεκίνημα της «αποσταλινοποίησης», ο Ζαχαριάδης απομακρύνθηκε από την ηγεσία του ΚΚΕ και ο Βαφειάδης επανήλθε στο κόμμα. Εκλέχτηκε μάλιστα μέλος της Κεντρικής Επιτροπής και του Πολιτικού Γραφείου. Το 1961, όμως, διαγράφηκε ξανά, διαφωνώντας με την απόφαση να διαλυθούν οι παράνομες οργανώσεις στην Ελλάδα. Μέχρι το 1983 έζησε στην πόλη Πένζα, όπου δούλεψε ως εργάτης. Από τον γάμο του με τη Ρωσίδα εργάτρια Ζίνα απέκτησε έναν γιο, τον Βλαδίμηρο.
Γιατί δεν τον σκότωσε ο Στάλιν
Στο βιβλίο του Γιουγκοσλάβου δημοσιογράφου Γιοβάν Ποπόφσκι με τίτλο «Γιατί δεν με εκτέλεσε ο Στάλιν», αναφέρεται ότι το ΚΚΕ αφού καθαίρεσε τον Βαφειάδη, τον μετέφερε στην Αλβανία, σε μια βίλα, κάτω από αυστηρή φρούρηση. Τότε, εκείνος προσπάθησε να επικοινωνήσει με τη Μόσχα. «Εγραψα γράμμα στον Στάλιν. Το έδωσα σ’ έναν αξιωματικό της σοβιετικής πρεσβείας. Μου φαινόταν σαν να το έριχνα στη θάλασσα», ανέφερε ο ίδιος. Ηταν μια τεράστια επιστολή, σχεδόν 9.000 λέξεων, όπου ανέλυε γιατί ο Ζαχαριάδης ήταν ένας κακός ηγέτης που οδηγούσε τον ελληνικό λαό στην ήττα.
Αίφνης, έπειτα από λίγο καιρό μεταφέρθηκε στη Μόσχα υπό καθεστώς σχετικής ελευθερίας. Και στη συνέχεια σε μια πόλη, 500 χιλιόμετρα μακριά. Οπως είπε, «στην Αλβανία αναρωτήθηκα πολλές φορές γιατί ο Στάλιν δεν διέταξε την εκτέλεσή μου. Βρήκα μια απάντηση: γλίτωσα γιατί οι ισχυρισμοί μου για την κατάσταση στο ΚΚΕ, στον Δημοκρατικό Στρατό και στο μέτωπο ήταν σωστοί». Κατά τρόπο περίεργο, ο Στάλιν έλαβε το γράμμα του. Φαίνεται ότι πείστηκε και δεν διέταξε καμιά κύρωση εναντίον του.
Η συμφιλίωση
Σε μια Ελλάδα που πάσχιζε ακόμα να θεραπεύσει τις πληγές του Εμφυλίου, αλλά και της πρόσφατης δικτατορίας, η επιστροφή του Βαφειάδη στις 25 Μαρτίου 1983 προκάλεσε ανάμεικτες εντυπώσεις. Η μία πλευρά τον υποδέχτηκε με ενθουσιασμό, η άλλη με έντονη καχυποψία. Η ιστορική συνάντησή του με τον Θρασύβουλο Τσακαλώτο, από τους στρατιωτικούς ηγέτες που σφράγισαν τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και την τελική νίκη του Εθνικού Στρατού στον Εμφύλιο, ο θερμός εναγκαλισμός και οι παραδοχές τους έδειξαν τη διάθεσή τους να αφήσουν πίσω τη μαύρη εκείνη εποχή. Ηταν 23 Μαΐου 1984, όταν με πρωτοβουλία του δημοσιογράφου Πέτρου Μακρή, παρουσία τηλεοπτικού συνεργείου της ιταλικής RAI, συναντήθηκαν. «Κάναμε λάθος τότε», είπε ο Τσακαλώτος, και ο Βαφειάδης απάντησε: «Μάλλον, στρατηγέ μου». Αγκαλιάστηκαν και τόνισαν την ανάγκη για συμφιλίωση.
Την ίδια περίοδο γνώρισε αποθέωση στο Συνέδριο του ΠΑΣΟΚ. Οταν όμως τιμήθηκε από το υπουργείο Εθνικής Αμυνας με την απονομή του βαθμού του αντιστράτηγου του Ελληνικού Στρατού, ευνόητα ξεσηκώθηκε σάλος.
Λίγα χρόνια αργότερα προσχώρησε και επίσημα στο ΠΑΣΟΚ. Εξελέγη βουλευτής Επικρατείας στις αναμετρήσεις της περιόδου 1989-1990. Ο Α. Παπανδρέου, πάντα δεμένος με τις αριστερές καταβολές του, θαύμαζε τον Βαφειάδη. Τον συναντούσε και άκουγε με πολύ ενδιαφέρον τις ιστορίες του από τον Εμφύλιο και τις μετέπειτα περιπέτειές του.
Το ναυάγιο με τον Φλωράκη
Μια άλλη άγνωστη πτυχή για τις ταραγμένες σχέσεις Βαφειάδη – ΚΚΕ περιγράφεται στο βιβλίο του Μίμη Ανδρουλάκη «Σαλός Θεού: Ο μυστικός Μίκης». Προτού φλερτάρει με την ένταξή του στο ΠΑΣΟΚ, ο Βαφειάδης συζήτησε με τον Χαρίλαο Φλωράκη τους όρους μιας επανένταξής του στο κόμμα. Κατά τον Ανδρουλάκη, τότε στέλεχος του ΚΚΕ, οι δύο πλευρές τα είχαν βρει, αλλά με μια εκκρεμότητα. Ο Βαφειάδης εννοούσε πλήρη αποκατάσταση: «Ή επιστρέφω εδώ και τώρα στη θέση μου, δηλαδή στο Πολιτικό Γραφείο του Κόμματος απ’ όπου με καθαίρεσε άδικα ο Ζαχαριάδης, ή φεύγω. Αυτό για μένα είναι ηθική αποκατάσταση». Τέλος.
«Αν μπλέξουμε, βρε Μάρκο, πάλι σ’ αυτά τα παλιά, το διαλύσαμε το μαγαζί», του είπε ο Φλωράκης. Αντέτεινε ότι υπάρχουν κι άλλοι τιμητικοί τρόποι για την κομματική αποκατάστασή του. «Πρέπει να ακολουθήσουμε τις διαδικασίες του Καταστατικού. Να υποβάλεις αίτηση αποκατάστασης στη σχετική επιτροπή», του είπε, προκαλώντας την έκρηξη του Θεοδωράκη: «Αμάν, βρε Χαρίλαε!» του είπε. Ναυάγιο.