Ο εμφύλιος στο ΠΑΣΟΚ δεν είναι πια υπόγειος. Έχει όνομα, πρόσωπο και σαφή πολιτικά στρατόπεδα.
Από τη μια ο πρόεδρος του κόμματος, Νίκος Ανδρουλάκης, που προσπαθεί να κρατήσει τον απόλυτο έλεγχο της κομματικής μηχανής εν όψει συνεδρίου και ευρωεκλογών. Από την άλλη, ο δήμαρχος Αθηναίων, Χάρης Δούκας, που εξελίσσεται σε εσωκομματικό πόλο αμφισβήτησης – είτε το επιδιώκει ανοιχτά είτε όχι.
Η σύγκρουση δεν αφορά –όπως επιχειρείται να παρουσιαστεί δημοσίως– «διαφορετικές οπτικές για την αυτοδιοίκηση» ή «θεσμικές αποστάσεις». Αφορά τον έλεγχο του κόμματος, το ποιος μιλά εξ ονόματος του ΠΑΣΟΚ και, κυρίως, το ποιος θα είναι παρών την επόμενη μέρα της κάλπης, όταν θα ανοίξει ξανά –αναπόφευκτα– η συζήτηση για ηγεσία.
Το «πρόβλημα Δούκας»
Στο περιβάλλον Ανδρουλάκη δεν κρύβουν πλέον την ενόχλησή τους. Ο Χάρης Δούκας κέρδισε τον Δήμο Αθηναίων κόντρα σε όλα τα προγνωστικά, χωρίς να είναι επιλογή της Χαριλάου Τρικούπη και χωρίς να χρωστά πολιτικά τη νίκη του στον κομματικό μηχανισμό. Αυτό από μόνο του συνιστά «απειλή» για ένα κόμμα που λειτουργεί με αυστηρή ιεραρχία και κεντρικό έλεγχο.
Το γεγονός ότι ο δήμαρχος Αθηναίων διατηρεί χαμηλούς τόνους σε ό,τι αφορά τον πρόεδρο, αλλά ταυτόχρονα οικοδομεί δίκτυο επαφών με στελέχη, συνδικαλιστές και παλιά «πράσινα» πρόσωπα που αισθάνονται πολιτικά άστεγα, έχει σημάνει συναγερμό. Στενός συνεργάτης του Ανδρουλάκη σχολιάζει χαρακτηριστικά: «Δεν μας ανησυχεί τι λέει ο Δούκας, αλλά ποιοι πηγαίνουν και τον ακούνε».
Τα στρατόπεδα και τα σήματα
Το παρασκήνιο είναι πλούσιο και διαρκές. Κάθε δημόσια τοποθέτηση του Δούκα για ζητήματα κυβερνητικής πολιτικής, ενέργειας ή θεσμών διαβάζεται εσωκομματικά ως «υπέρβαση ρόλου». Κάθε αποστασιοποίηση από κεντρικές γραμμές ερμηνεύεται ως πρόβα αυτονομίας. Και κάθε σιωπή του Ανδρουλάκη δεν είναι αδυναμία, αλλά τακτική αναμονής.
Την ίδια στιγμή, κορυφαία στελέχη που κρατούν αποστάσεις από την ηγεσία «φλερτάρουν» πολιτικά με τον δήμαρχο, χωρίς να δεσμεύονται. «Ο Δούκας δεν ζητάει τίποτα, αλλά όλοι καταλαβαίνουν ότι μπορεί να εξελιχθεί σε λύση», λέει παλιό στέλεχος του κόμματος με εμπειρία σε συνέδρια και ανατροπές.
Ο φόβος της επόμενης μέρας
Η πραγματική αιτία της έντασης βρίσκεται αλλού: στον φόβο της επόμενης εκλογικής βραδιάς. Αν το ΠΑΣΟΚ δεν καταφέρει να πιάσει τον πήχη των προσδοκιών –και κυρίως αν βρεθεί ξανά τρίτο ή τέταρτο κόμμα– τότε το ερώτημα της ηγεσίας δεν θα μπορεί να αποφευχθεί. Και εκεί, ο Χάρης Δούκας θα βρίσκεται στο τραπέζι, είτε ως υποψήφιος είτε ως καταλύτης εξελίξεων.
Δεν είναι τυχαίο ότι συνεργάτες του Ανδρουλάκη μιλούν πλέον για «θεσμική εκτροπή», ενώ από το περιβάλλον του δημάρχου απαντούν ότι «το ΠΑΣΟΚ δεν μπορεί να φοβάται τις επιτυχημένες του εκφράσεις». Πρόκειται για μια σύγκρουση που δεν έχει ακόμα ξεσπάσει μετωπικά, αλλά όλα δείχνουν ότι οδηγείται εκεί.
Ένα κόμμα, δύο γραμμές
Στην ουσία, το ΠΑΣΟΚ μοιάζει να κινείται σε δύο παράλληλες τροχιές: από τη μία η ηγετική γραμμή της εσωστρέφειας και του ελεγχόμενου λόγου, από την άλλη η ανάγκη για πολιτική εξωστρέφεια και κοινωνικές συμμαχίες. Ο Ανδρουλάκης εκπροσωπεί τη σταθερότητα και τον έλεγχο. Ο Δούκας –θέλοντας και μη– ενσαρκώνει την αμφισβήτηση.
Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει εμφύλιος. Υπάρχει και βαθαίνει.
Στο τέλος, κανένα κόμμα δεν διαλύεται από τους αντιπάλους του. Διαλύεται από τον φόβο του να κοιταχτεί στον καθρέφτη.
Η σύγκρουση, λοιπόν, δεν είναι προσωπική. Είναι βαθιά πολιτική. Από τη μία πλευρά ένα κόμμα που έχει μάθει να μετρά την επιβίωσή του με ποσοστά «αξιοπρέπειας» και επικοινωνιακές ισορροπίες. Από την άλλη, η ενοχλητική υπενθύμιση ότι η κοινωνία δεν ψηφίζει πια για να στηρίξει μηχανισμούς, αλλά για να τιμωρήσει αδιέξοδα.
Όσο ο Ανδρουλάκης επενδύει στη σιωπή, στην πειθαρχία και στον έλεγχο, τόσο ο εμφύλιος θα βαθαίνει. Και όσο το ΠΑΣΟΚ αρνείται να απαντήσει στο βασικό ερώτημα –αν θέλει να είναι κόμμα εξουσίας ή κόμμα διαχείρισης της ήττας– τόσο οι εσωτερικές συγκρούσεις θα μετατρέπονται σε πολιτικό καρκίνωμα.
Γιατί την επόμενη εκλογική νύχτα, κανένα επικοινωνιακό αφήγημα δεν θα μπορεί να κρύψει την πραγματικότητα. Αν το ΠΑΣΟΚ βρεθεί ξανά τρίτο, τέταρτο ή –ακόμα χειρότερα– πίσω από νέους πολιτικούς σχηματισμούς, τότε η συζήτηση για την ηγεσία δεν θα είναι επιλογή. Θα είναι αναγκαιότητα. Και τότε, όσοι σήμερα παριστάνουν ότι «δεν βλέπουν πρόβλημα», θα ψάχνουν εσπευσμένα σωσίβια.
Ο εμφύλιος, λοιπόν, είναι ήδη εδώ. Και όσο παρατείνεται η υποκρισία της ενότητας, τόσο πιο βίαιη θα είναι η σύγκρουση όταν ξεσπάσει ανοιχτά. Γιατί στην πολιτική, όπως και στην Ιστορία, δεν τιμωρείσαι επειδή συγκρούεσαι. Τιμωρείσαι επειδή φοβήθηκες να το κάνεις εγκαίρως.