Για σαράντα χρόνια, δύο κόμματα κυβερνούσαν εναλλάξ την Ελλάδα με σχεδόν απόλυτη κυριαρχία. Σήμερα, αυτή η εποχή ανήκει οριστικά στο παρελθόν — και η πολιτική σκηνή που αναδύεται στη θέση της είναι ριζικά διαφορετική.
Το 1981, όταν ο Ανδρέας Παπανδρέου κέρδισε τις εκλογές με σύνθημα «Αλλαγή» και ανέτρεψε επτά χρόνια κυριαρχίας της Νέας Δημοκρατίας, η Ελλάδα εισήλθε στην κλασική εποχή του δικομματισμού. ΝΔ και ΠΑΣΟΚ άθροιζαν μαζί το 84% των ψήφων. Η υπόλοιπη πολιτική σκηνή υπήρχε μεν, αλλά ήταν περιθωριακή. Η επιλογή ήταν απλή: αριστερά ή δεξιά, πράσινο ή γαλάζιο.
Σαράντα πέντε χρόνια αργότερα, αυτό το σχήμα έχει διαλυθεί. Στις τελευταίες εκλογές, επτά κόμματα μπήκαν στη Βουλή. Τα ιστορικά κόμματα μαζί με τον ΣΥΡΙΖΑ αθροίζουν πλέον το 72% — και ακόμα κι αυτό το νούμερο κρύβει μια σαθρή πραγματικότητα: κανένα από αυτά δεν έχει πλέον σταθερό, πιστό ακροατήριο.
Η γέννηση του συστήματος
Ο δικομματισμός δεν ήταν τυχαίος. Αναδύθηκε από τις ειδικές συνθήκες της Μεταπολίτευσης: μια κοινωνία που μόλις είχε βγει από τη χούντα, με ισχυρές συλλογικές ταυτότητες, με βαθιές οικογενειακές πολιτικές παραδόσεις. Ψηφίζεις ό,τι ψήφιζε ο πατέρας σου. Η κομματική ταυτότητα ήταν κληρονομική, σχεδόν βιολογική.
Αυτός ο κόσμος συντηρήθηκε για δεκαετίες μέσα από ένα σύστημα πελατειακών σχέσεων: ο κομματικός μηχανισμός έλεγχε προσλήψεις, επιδοτήσεις, άδειες, προαγωγές. Το κράτος ήταν κομματικό έρεισμα, και το κόμμα ήταν η πόρτα για το κράτος. Κανείς δεν άλλαζε «πλευρά» γιατί αυτό σήμαινε να χάσει τα ερείσματά του.
Στο αποκορύφωμά του, το 1989, ΝΔ και ΠΑΣΟΚ μαζί έπαιρναν σταθερά πάνω από 85% των ψήφων. Η Ελλάδα είχε δύο κόσμους, δύο κοινωνίες σχεδόν παράλληλες, που συναντιόνταν μόνο στις κάλπες — και εκεί επέλεγαν να παραμείνουν καθεμία στον χώρο της.
Η κρίση που τα άλλαξε όλα
Η ρωγμή άρχισε το 2007, αλλά ο σεισμός ήρθε το 2010. Η οικονομική κρίση δεν ήταν απλώς μια ύφεση — ήταν μια ολική ανατροπή του κοινωνικού συμβολαίου. Το ΠΑΣΟΚ, που είχε κερδίσει τις εκλογές του 2009 με το 44%, επέβαλε μνημόνια που συνέτριψαν το κοινωνικό του κεφάλαιο. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 2012, έπαιρνε 13%. Δύο χρόνια αργότερα, μόλις 4%.
Ήταν η ταχύτερη κατάρρευση μεγάλου κόμματος στην ιστορία της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Και συμπαρέσυρε κάτι βαθύτερο από τον εκλογικό χάρτη: κατέρρευσε η πεποίθηση ότι ο εκλογικός σου χώρος σε προστατεύει. Αν το «δικό σου» κόμμα μπορεί να σου κόψει τον μισθό, να σου μειώσει τη σύνταξη και να σου επιβάλει φόρους που δεν φανταζόσουν, τότε η κομματική πίστη χάνει το νόημά της.
Στα ερείπια του ΠΑΣΟΚ αναδύθηκε ο ΣΥΡΙΖΑ — και για ένα διάστημα φάνηκε ότι ο δικομματισμός απλώς άλλαξε πρόσωπα: ΝΔ εναντίον ΣΥΡΙΖΑ αντί για ΝΔ εναντίον ΠΑΣΟΚ. Αλλά αυτή η εντύπωση αποδείχθηκε ψευδαίσθηση. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν κατάφερε να χτίσει την ίδια οργανική σύνδεση με την κοινωνία που είχε χτίσει το ΠΑΣΟΚ τη δεκαετία του ’80. Και όταν ήρθε η δική του ώρα διακυβέρνησης, το πλήρωσε ακριβά.
Η εποχή των παρατάξεων
Σύγχρονοι πολιτικοί αναλυτές έχουν διατυπώσει μια θεωρία που ταιριάζει απόλυτα στην ελληνική πραγματικότητα: έχουμε περάσει από την εποχή του «μέσου ψηφοφόρου» στην εποχή των «πολιτικών παρατάξεων».
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Οι ψηφοφόροι δεν μετακινούνται πλέον από τη ΝΔ στο ΠΑΣΟΚ ή αντίστροφα. Μένουν στη «δεξιά» παράταξη — αλλά επιλέγουν ανάμεσα σε ΝΔ, Ελληνική Λύση, Νίκη, Σπαρτιάτες. Ή μένουν στην «αριστερά» — και επιλέγουν ανάμεσα σε ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ, Πλεύση. Το «στρατόπεδο» παραμένει· η κομματική στέγη αλλάζει.
Αυτό έχει ένα συγκεκριμένο και σημαντικό αποτέλεσμα: κανένα κόμμα δεν μπορεί πλέον να χτίσει δεσπόζουσα πλειοψηφία μόνο με τον «σκληρό πυρήνα» του. Χρειάζεται να κρατά τη μέση και να αποτρέπει τη ροή προς τα άκρα της παράταξης — δύο στόχοι που συχνά αλληλοακυρώνονται. Αν σκληρύνεις τη ρητορική για να κρατήσεις τους ακροδεξιούς ψηφοφόρους, χάνεις τους μετριοπαθείς. Αν ανοιχτείς προς το κέντρο, χάνεις την παράταξη.
Η αποχή — το αθόρυβο φαινόμενο
Υπάρχει κι ένας τρίτος δρόμος που επιλέγουν όλο και περισσότεροι πολίτες: να μην ψηφίσουν καθόλου. Η αποχή ξεκίνησε από περίπου 21% στις εκλογές του ’81 και σε ορισμένες μεταγενέστερες αναμετρήσεις έφτασε το 44%. Ακόμη και σε εκλογές υψηλής πόλωσης, ένας στους τρεις εγγεγραμμένους ψηφοφόρους απέχει.
Αυτή η αποχή δεν είναι αδιαφορία — είναι, σε μεγάλο βαθμό, ενεργητική απόρριψη. Πολίτες που δεν βλέπουν τον εαυτό τους να εκπροσωπείται από κανένα κόμμα, που έχουν απογοητευτεί επανειλημμένα από υποσχέσεις που δεν τηρήθηκαν, που θεωρούν ότι η ψήφος τους δεν αλλάζει ουσιαστικά τίποτα. Η πολιτική σκηνή έχει πολλαπλασιαστεί σε κόμματα και επιλογές, αλλά για ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας παραμένει εξίσου αδιαφανής και απρόσιτη.
Τι σημαίνει αυτό σήμερα
Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια κρίσιμη πολιτική στιγμή. Η κυβέρνηση αντιμετωπίζει πολλαπλά μέτωπα, η αντιπολίτευση παραμένει κατακερματισμένη, και στους κόλπους της ΝΔ συζητείται ανοιχτά πότε — και αν — θα γίνουν πρόωρες εκλογές.
Σε αυτό το πλαίσιο, η κατάρρευση του δικομματισμού έχει μια πρακτική συνέπεια που συχνά αγνοείται: το 25–30% είναι πλέον η μέγιστη δεξαμενή που μπορεί να αξιώσει ένα κόμμα ως «σίγουρη βάση». Η υπόλοιπη ψήφος είναι ρευστή, ευαίσθητη σε επιμέρους ζητήματα, σε πρόσωπα, σε στιγμές — και επομένως βαθιά απρόβλεπτη.
Αυτό σημαίνει ότι το παλιό μοντέλο διακυβέρνησης — «κερδίζω τις εκλογές, έχω τετραετία» — δεν ισχύει πλέον με την ίδια βεβαιότητα. Η πολιτική νομιμοποίηση χρειάζεται συνεχή ανανέωση. Τα σκάνδαλα, οι αποχές, οι ρήξεις εντός της παράταξης κοστίζουν πολύ ακριβότερα από ό,τι κόστιζαν επί δικομματισμού — γιατί δεν υπάρχει πλέον «αιχμάλωτο» εκλογικό σώμα που να επιστρέφει αυτόματα στο κόμμα της παράταξής του.
Ο δικομματισμός ήταν ένα σύστημα που συγχωρούσε πολλά. Το πολυκομματικό σκηνικό που το διαδέχτηκε είναι πολύ πιο απαιτητικό — και πολύ λιγότερο υπομονετικό.