Η επανεμφάνιση του Αλέξη Τσίπρα, η εμφάνιση της Μαρίας Καρυστιανού σε συνδυασμό με την παρουσία του Κυριάκου Βελόπουλου και της Ζωής Κωνσταντοπούλου ανοίγουν έναν νέο κύκλο λαϊκισμού.
Ο αριστερός και ο δεξιός λαϊκισμός, αν και τυπικά ξεκινούν από διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες, ουσιαστικά έχουν την ίδια μορφή. Ο κύκλος του αριστερού λαϊκισμού άνοιξε στην οικονομική κρίση συσπειρώνοντας γύρω από τον ΣΥΡΙΖΑ δυνάμεις του πολιτικού περιθωρίου. Στις εκλογές του 2019 ο κύκλος αυτός άρχισε να κλείνει και στις εκλογές του 2023 έκλεισε οριστικά.
Σήμερα οι δυνάμεις του αριστερού λαϊκισμού έχουν κατακερματιστεί. Ωστόσο, η τραγωδία των Τεμπών αναζωπύρωσε μια μερίδα εκείνου του χώρου δίνοντας την ευκαιρία να αναπτυχθεί ο δεξιός λαϊκισμός. Έτσι, ο τρόπος ανάπτυξής του θυμίζει τις πλατείες και τα λαϊκά δικαστήρια του αριστερού πρώτου κύκλου. Προφανώς η ιδεολογική κατεύθυνση αλλάζει, αλλά η δομή είναι από κάθε άποψη ίδια.
Ο λαϊκισμός ξεκινά από μια απλή υπόθεση: υπάρχει ένα κομμάτι της κοινωνίας που αισθάνεται προδομένο από την πολιτική και οικονομική ελίτ της χώρας. Οι λαϊκιστές υπόσχονται δημοκρατική αμεσότητα ώστε ο λαός να εκφράζεται υποτίθεται χωρίς «διεφθαρμένους» διαμεσολαβητές. Έχουμε επί της ουσίας την ομογενοποίηση του πολιτικού υποκειμένου.
Αυτοϋπονόμευση
Ωστόσο, οι σύγχρονες κοινωνίες είναι πολύ περίπλοκες για να ταιριάζουν στο μοντέλο της κοινωνίας όπως τη βλέπουν οι λαϊκιστές. Και όταν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται σ’ αυτό το μοντέλο, προκύπτουν εντάσεις τις οποίες επιμελώς φροντίζουν να συντηρούν εξωθεσμικά κέντρα. Στον αριστερό λαϊκισμό τις είδαμε στις πλατείες. Στον δεξιό λαϊκισμό τις βλέπουμε στην ποινικοποίηση της πολιτικής.
Αυτήν τη στρατηγική έχει επιλέξει η αντιπολίτευση. Την ίδια που οδήγησε τον αριστερό λαϊκισμό στην κυβέρνηση: με ρητορική ρήξης υπονομεύτηκε η σταθερότητα και στο τέλος όταν ο λαϊκισμός φόρεσε κυβερνητικό κοστούμι οδηγήθηκε στην αυτοϋπονόμευση. Ο δεξιός λαϊκισμός προσεγγίζει ένα παρόμοιο δίλημμα: αν μετριάσει την τοξικότητα στη ρητορική του για να κυβερνήσει, κινδυνεύει να χάσει τη δύναμή του. Αν συνεχίσει με την ίδια τοξικότητα, υπονομεύει το ενδεχόμενο να κυβερνήσει.
Ο δεξιός λαϊκισμός στην παρούσα φάση έχει απήχηση: νομιμοποιεί τα συναισθήματα και προσφέρει ηθική «καθαρότητα». Αυτή η τακτική παραπέμπει στην εποχή του αριστερού λαϊκισμού. Αλλά η πολιτική το 2026 λειτουργεί σε αλληλοεξαρτώμενα συστήματα και με περιορισμένο περιθώριο ελιγμών.
Όταν οι λαϊκιστές συνεπώς μιλούν για «αλλαγή», συγκρούονται με αυτούς τους περιορισμούς, και η απογοήτευση μεγαλώνει όταν βρεθούν στην κυβέρνηση. Η υπεραπλούστευση που βοήθησε τον ΣΥΡΙΖΑ να κερδίσει το 2015 στις εκλογές και να διαλυθεί σε μια δεκαετία, είναι λογικό να στοιχειώνει τους λαϊκιστές της Δεξιάς που ακολουθούν τις ίδιες μεθόδους και πρακτικές.
Η αντίθεση μεταξύ της παρακμής του αριστερού λαϊκισμού και της ανόδου του δεξιού λαϊκισμού δεν ακυρώνει αυτά τα όρια: δείχνει μόνο ότι λειτουργούν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Ο πρώτος ήταν αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης του 2008. Ο δεύτερος αυξάνεται σε ένα κλίμα πολιτισμικού άγχους που είναι συνυφασμένο με το αίσθημα της οικονομικής απώλειας.
Είναι διαφορετικές οι αφετηρίες, αλλά έχουν παρόμοια δομή. Πρόκειται για επάλληλους κύκλους που φαίνεται ότι ανοίγουν και κλείνουν, αλλά επηρεάζουν και πολιτικές δυνάμεις που κινούνται στα όρια αυτών των δύο κύκλων. Και αυτό επιβεβαιώνει η κρίση που διέρχεται το ΠΑΣΟΚ, του οποίου η ηγεσία έχει ενσωματώσει μέρος της λαϊκίστικης ρητορικής και των θέσεων που εκφράζουν οι κύκλοι.
Όσον αφορά την Κεντροδεξιά, ο δεξιός λαϊκισμός μπορεί να γίνει απειλητικός εφόσον η Νέα Δημοκρατία παρεκκλίνει από τις αρχές της και τον προγραμματικό της λόγο. Κάτι που δεν φαίνεται αφ’ ης στιγμής η κυβέρνηση συνεχίσει τις μεταρρυθμίσεις, διατηρήσει τα λαϊκά χαρακτηριστικά της, επιμείνει στον κεντρώο προσανατολισμό της και δεν εκχωρήσει στοιχεία που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του φιλελεύθερου συντηρητισμού: τον ευρωπαϊσμό και τη θεσμικότητα που τη διακρίνουν από την ίδρυσή της.
Αλλαγή σκυτάλης
Εάν ο αριστερός λαϊκισμός κατέληξε να απορροφηθεί σε μεγάλο βαθμό από το σύστημα που σκόπευε να εξοντώσει, το ερώτημα είναι τι θα κάνει ο δεξιός λαϊκισμός τώρα που δείχνει να παίρνει τη σκυτάλη από τον αριστερό λαϊκισμό. Θα συνεχίσει να υιοθετεί τις μεθόδους του, ή θα μεταμορφωθεί στην πορεία σ’ έναν κομματικό σχηματισμό αντίστοιχο με το κόμμα της Λεπέν στη Γαλλία, ή της Μελόνι στην Ιταλία;
Αυτό θα είχε πραγματικά ενδιαφέρον μια και ο αντισυστημισμός, που ήταν το χαρακτηριστικό αυτών των κομμάτων, έχει υποχωρήσει αισθητά, κυρίως σε ό,τι αυτό αφορά την περίπτωση των Αδελφών της Ιταλίας.