Η τελευταία δημοσκόπηση της YouGov, διεξαχθείσα στις 27 και 28 Ιουλίου, καταγράφει ένα πολιτικό τοπίο στη Βρετανία που μοιάζει αγνώριστο σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες, με το ακροδεξιό κόμμα Reform UK, υπό την ηγεσία του Νάιτζελ Φαράτζ, να προηγείται με ποσοστό 29% στην πρόθεση ψήφου, αφήνοντας πίσω τους Εργατικούς με 22% και τους Συντηρητικούς με μόλις 17%.
Ακολουθούν οι Φιλελεύθεροι Δημοκράτες με 14%, οι Πράσινοι με 11% και το Σκωτσέζικο Εθνικό Κόμμα (SNP) με 3%.
Η εικόνα αυτή δεν προέκυψε αιφνίδια, ούτε φαίνεται να είναι μία παροδική ανωμαλία.
Αντιθέτως, τα ποσοστά αυτά έχουν εδραιωθεί εδώ και μήνες, με το Reform UK να διατηρεί σταθερή πρωτοκαθεδρία στις δημοσκοπήσεις, υποδεικνύοντας μία θεμελιώδη μετατόπιση στις πολιτικές προτιμήσεις του βρετανικού εκλογικού σώματος.
Η σταθεροποίηση του Νάιτζελ Φαράτζ στην κορυφή της δημοσκοπικής κατάταξης αποτελεί, για πολλούς αναλυτές, ένδειξη ενός ευρύτερου ρεύματος κοινωνικής δυσαρέσκειας, πολιτικής κόπωσης και θεσμικής απαξίωσης.
Ο πολιτικός αναλυτής Γουίλ Χέιγουορντ από την βρετανική εφημερίδα The Guardian κρούει τον κώδωνα του κινδύνου σε σχέση με τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει το βρετανικό εκλογικό σύστημα στην εκπροσώπηση των κομμάτων.
Όπως σημειώνει, το εκλογικό σύστημα First-Past-The-Post (FPTP) ενδέχεται να οδηγήσει σε δυσανάλογη εκπροσώπηση στο κοινοβούλιο, επιτρέποντας σε κόμματα με υψηλή στήριξη σε εθνικό επίπεδο αλλά άνιση γεωγραφική κατανομή, όπως το Reform UK, να κερδίσουν λιγότερες έδρες από τις προσδοκώμενες.
Αυτό δημιουργεί έναν θεσμικό κίνδυνο, καθώς η αναντιστοιχία μεταξύ λαϊκής βούλησης και κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης ενδέχεται να υπονομεύσει τη νομιμοποίηση του πολιτικού συστήματος.
Τι είναι το σύστημα «first-past-the-post» και πώς λειτουργεί;
Το Ηνωμένο Βασίλειο χωρίζεται σε 650 περιοχές, που ονομάζονται εκλογικές περιφέρειες, και κάθε μία από αυτές εκλέγει έναν βουλευτή που εκπροσωπεί τους κατοίκους της στο Westminster.
Οι ψηφοφόροι βάζουν ένα σταυρό δίπλα στο όνομα του υποψηφίου της προτίμησής τους στο ψηφοδέλτιο. Ο υποψήφιος με τις περισσότερες ψήφους – ή ο «first past the post» – κερδίζει.
Δεν χρειάζεται να λάβει την πλειοψηφία των ψήφων που δόθηκαν στην εκλογική περιφέρεια, αρκεί να λάβει περισσότερες ψήφους από κάθε άλλο υποψήφιο.
Με τη σειρά του, το κόμμα με τους περισσότερους βουλευτές κερδίζει τις εκλογές.
Εάν το κόμμα αυτό έχει περισσότερους βουλευτές από όλα τα άλλα κόμματα μαζί – κάτι που ονομάζεται πλειοψηφία στην Βουλή των Κοινοτήτων – σχηματίζει κυβέρνηση. Ο ηγέτης του κόμματος γίνεται αυτόματα πρωθυπουργός.
Αυτό συνέβη στις γενικές εκλογές του 2019, όταν οι Συντηρητικοί κέρδισαν 365 έδρες, εξασφαλίζοντας στο κόμμα τους πλειοψηφία 80 εδρών, και ο Μπόρις Τζόνσον συνέχισε να είναι πρωθυπουργός.
Το 2010, κατά παράδοση, κανένα κόμμα δεν κέρδισε την πλειοψηφία, οπότε οι Συντηρητικοί – που είχαν τους περισσότερους βουλευτές μετά τις εκλογές – προσκάλεσαν τους Φιλελεύθερους Δημοκρατικούς να μοιραστούν την εξουσία σε μια κυβέρνηση συνασπισμού.
Πολιτική και ηλικιακή «κόπωση»
Η εταιρεία ερευνών Survation επισημαίνει δύο κρίσιμους παράγοντες που ενισχύουν την άνοδο του Reform UK: την πολιτική κόπωση και την ηλικιακή πόλωση. Η πολιτική κόπωση, δηλαδή η απογοήτευση και η απάθεια μεγάλου μέρους του εκλογικού σώματος απέναντι στα παραδοσιακά κόμματα, αποτελεί ένα διαχρονικό φαινόμενο που τα τελευταία χρόνια έχει ενταθεί στη Βρετανία. Ειδικά μετά το Brexit, οι υποσχέσεις για εθνική αναγέννηση και ισχυρή παγκόσμια παρουσία δεν εκπληρώθηκαν, δημιουργώντας ένα κενό πολιτικής εκπροσώπησης που εκμεταλλεύεται σήμερα το Reform UK.
Η ηλικιακή πόλωση, από την άλλη πλευρά, αντανακλά τις διαφορετικές πολιτικές προτιμήσεις μεταξύ γενεών. Οι μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες φαίνεται να προσεγγίζουν με μεγαλύτερη συμπάθεια το μήνυμα του Φαράτζ για εθνική κυριαρχία, μεταναστευτικό έλεγχο και κοινωνική τάξη, ενώ οι νεότεροι ψηφοφόροι παραμένουν περισσότερο επιφυλακτικοί ή μετακινούνται προς τα αριστερά, ενισχύοντας κόμματα όπως οι Πράσινοι ή οι Φιλελεύθεροι Δημοκράτες.
Η άνοδος του Reform UK, επομένως, δεν μπορεί να ερμηνευτεί απλώς ως μία αντίδραση στη διακυβέρνηση των Συντηρητικών ή μία απογοήτευση από την αντιπολίτευση των Εργατικών. Αντιθέτως, συνιστά έκφραση ενός ευρύτερου κοινωνικού και ιδεολογικού μετασχηματισμού. Το μήνυμα του Νάιτζελ Φαράτζ, που συνδυάζει τον δεξιό λαϊκισμό με τον ευρωσκεπτικισμό και τον αντισυστημικό λόγο, φαίνεται να βρίσκει απήχηση σε ένα κοινό που νιώθει πως οι παραδοσιακοί πολιτικοί σχηματισμοί δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τις αγωνίες του.
Η κρίση των δύο μεγάλων κομμάτων, των Εργατικών και των Συντηρητικών, είναι εμφανής. Οι Εργατικοί, παρά την αρχική δυναμική που έφερε ο Κιρ Στάρμερ μετά την αποχώρηση του Τζέρεμι Κόρμπιν, φαίνονται ανήμποροι να διαμορφώσουν ένα εναλλακτικό όραμα που να εμπνέει εμπιστοσύνη. Η έλλειψη σαφούς πολιτικής ταυτότητας οδηγεί σε απώλεια στήριξης, ιδιαίτερα σε παραδοσιακά προπύργια της εργατικής τάξης, τα οποία πλέον διεκδικεί το Reform UK.
Οι Συντηρητικοί, από την πλευρά τους, βρίσκονται σε ελεύθερη πτώση. Η πολυετής διακυβέρνηση, οι εσωκομματικές συγκρούσεις, η κακοδιαχείριση της πανδημίας και η απογοήτευση από τις συνέπειες του Brexit έχουν διαβρώσει την αξιοπιστία τους. Η πτώση στο 17% αντανακλά μία βαθιά κρίση εμπιστοσύνης και μία αδυναμία επανασύνδεσης με τη βάση τους. Πολλοί πρώην ψηφοφόροι των Συντηρητικών στρέφονται τώρα προς το Reform UK, βλέποντας σε αυτό μία νέα, πιο ειλικρινή έκφραση των πολιτικών τους προτεραιοτήτων.
Οι λοιπές πολιτικές δυνάμεις, όπως οι Φιλελεύθεροι Δημοκράτες και οι Πράσινοι, ενισχύονται μεν, αλλά δεν φαίνεται να αποτελούν απειλή για την ηγεμονία του Reform UK. Οι Φιλελεύθεροι με 14% και οι Πράσινοι με 11% καταγράφουν αξιοσημείωτα ποσοστά, ιδιαίτερα αν σκεφτεί κανείς το παραδοσιακά δικομματικό χαρακτήρα της βρετανικής πολιτικής. Ωστόσο, η διασπορά των δυνάμεών τους και η περιορισμένη στήριξη σε συγκεκριμένες περιφέρειες περιορίζουν τις δυνατότητές τους για κοινοβουλευτική ενίσχυση.