Γιάννης Μανούσακας, κομμουνιστής της Ακροναυπλίας: Η ηγεσία του ΚΚΕ δεν άφηνε τους κρατούμενους να δραπετεύσουν

Συγκλονιστικές μαρτυρίες από τον Γιάννη Μανούσακα (1907-1995). Έναν πραγματικό αγωνιστή της Αριστεράς που έμεινε στη φυλακή για πολλά χρόνια θα παρουσιάσουμε στο σημερινό μας άρθρο. Σε ένα από τα βιβλία του, το «ΑΚΡΟΝΑΥΠΛΙΑ – Θρύλος και πραγματικότητα», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ, ο Μανούσακας αποκαλύπτει μεταξύ άλλων, ότι όταν ξεκίνησε ο Β’ ΠΠ, η καθοδήγηση του ΚΚΕ ευχόταν νίκη του Χίτλερ!

Πρόκειται για την ίδια καθοδήγηση, που δεν επέτρεπε στους κρατούμενους της Ακροναυπλίας να αποδράσουν, αν και οι χωροφύλακες ουσιαστικά δεν τους εμπόδιζαν! Τέλος, κάτι άλλο, άκρως ενδιαφέρον είναι, ότι κατά την τριπλή κατοχή της χώρας μας από Γερμανούς – Ιταλούς και Βούλγαρους, πήγαν στην Ακροναυπλία ένας υπάλληλος της Βουλγαρικής πρεσβείας με δύο Γερμανούς της Γκεστάπο και απελευθέρωσαν 23 «Σλαβομακεδόνες» που ήταν φυλακισμένοι!

Μαζί τους κατάφεραν να φύγουν, αφού «τρύπωσαν» ανάμεσα στους υπόλοιπους τρεις συνδικαλιστές, ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ και ο Ανδρέας Τζήμας (Σαμαρινιώτης) επειδή ήξερε σλαβικά. Φυσικά, στο ίδιο βιβλίο υπάρχουν και άλλες σημαντικές αποκαλύψεις, από έναν άνθρωπο, τον Μανούσακα, που μεγάλο μέρος της ζωής του, το πέρασε στις φυλακές λόγω της αριστερής ιδεολογίας του.

Ποιος ήταν ο Γιάννης Μανούσακας;

Ο Γιάννης Μανούσακας γεννήθηκε το 1907 στην Αργυρούπολη του Ρεθύμνου και έζησε τα παιδικά του χρόνια στο χωριό Άγιος Κωνσταντίνος. Έμαθε την τέχνη του τσαγκάρη και εργάστηκε ως επαγγελματίας. Τα χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή ασπάστηκε τις αριστερές ιδέες και το 1934 εκλέχτηκε πρόεδρος του χωριού του. Το 1936 τον έπαψε από τη θέση αυτή η δικτατορία της 4ης Αυγούστου και τον καταδίωξε. Το 1939 συνελήφθη και βασανίστηκε σκληρά στην Ειδική Ασφάλεια επί τρεις μήνες. Έπειτα εκτοπίστηκε για τρία χρόνια στο στρατόπεδο κομμουνιστών Ακροναυπλίας, όπου ως έγκλειστος παρακολούθησε οργανωμένα μαθήματα εγκύκλιας παιδείας υπό τον Δημήτρη Γληνό.

Στη διάρκεια της Κατοχής έλαβε μέρος στην Εθνική Αντίσταση, ως διοικητής ίλης Ιππικού στη Ρούμελη και στη Θεσσαλία. Στην περίοδο του Εμφύλιου, έλαβε μέρος στις μάχες, ως αντάρτης, στα βουνά της Κρήτης. Μετά την ήττα του ΔΣΕ το 1949, έζησε ως φυγόδικος για τρία χρόνια. Το 1952 συνελήφθη και καταδικάστηκε σε 17 χρόνια φυλάκιση. Αποφυλακίστηκε το 1964 με αναστολή για το υπόλοιπο της ποινής. Τότε τυπώθηκε το πρώτο του βιβλίο.

Με τη δικτατορία του 1967, αρχίζει η νέα οδύσσειά του: μένει χωρίς δουλειά, χωρίς σπίτι και με το φόβο μιας νέας σύλληψης. Ζει στην παρανομία και γράφει τρία βιβλία από τη σειρά του εξάτομου αυτοβιογραφικού του έργου, τα οποία εκδίδει μετά την πτώση της Χούντας. Το 1976 του απονέμεται η τιμητική λογοτεχνική σύνταξη, για το μέχρι τότε έργο του, από το Υπουργείο Πολιτισμού. Εξέδωσε συνολικά 12 βιβλία, που ανήκουν στις κατηγορίες της αυτοβιογραφίας, του χρονικού, του απομνημονεύματος, της νουβέλας και του παραμυθιού. Από το 1977 μέχρι το θάνατό του, το 1995, κατοικούσε στο Χαλάνδρι Αττικής. Πέθανε σε ηλικία 88 χρονών.

Τη νίκη του Χίτλερ επιθυμούσε η «καθοδήγηση» του ΚΚΕ!

Η πρώτη εντυπωσιακή αποκάλυψη που κάνει ο Γιάννης Μανούσακας, αφορά τη στάση της καθοδήγησης του ΚΚΕ, απέναντι στον πόλεμο. Ευχόταν τη νίκη του χιτλερικού στρατού και γενικότερα έκανε σοβαρά λάθη («τρισχειρότερα» γράφει ο Μανούσακας), που είχαν σοβαρές επιπτώσεις και στους Ακροναυπλιώτες. Εκείνο τον καιρό, κατά ένα αστείο τρόπο, οι αντιφασίστες της Ακροναυπλίας τοποθετήθηκαν σε δύο μεγάλα ρεύματα.

Σ’ αυτούς που «εύχονταν» την νίκη των Αγγλογάλλων και σ’ εκείνους που θέλανε τη νίκη της φασιστικής Γερμανίας. Το δεύτερο ρεύμα είχε πολύ λίγους οπαδούς, αλλά φαινόταν να είχε μαζί του την καθοδήγηση. Όλη η υπόθεση ξεκινούσε μάλλον αστεία. Οι συζητήσεις στην αρχή ήταν φιλικές. Τα ρεύματα λεγόταν αγγλόφιλο το ένα, γερμανόφιλο το άλλο. Όπως όμως μαθαίναμε, και μες στον ελληνικό λαό, από αντίδραση στην κοσμοκράτειρα ιμπεριαλιστική Αγγλία, αυτά τα ρεύματα υπήρχαν.

«Αυτές οι συζητήσεις απ’ την πρώτη στιγμή που πήρε να φουντώσουν στην ομάδα μας με στεναχωρούσαν», γράφει ο Μανούσακας και συνεχίζει: «Είχα κλειστεί στον εαυτό μου και δεν συζητούσα. Είμαστε κομμουνιστές, με ιδεολογία δική μας, με οράματα δικά μας, δίναμε τη ζωή μας για την επικράτησή τους πάνω στη γη. Δεν ανήκαμε ούτε στην ιδεολογία της αστικής τάξης ούτε στην ιδεολογία του φασισμού. Η καθοδήγηση δεν έπαιρνε θέση με ανακοίνωσή της, οι κομματικές ομάδες δεν συνεδρίαζαν να συζητηθεί το θέμα. Ώσπου μια Κυριακή, κάτω στο προαύλιο, λύθηκε το αίνιγμα: βγήκε ο Τράγκας, που πάντα έπαιζε τους σατιρικούς ρόλους και παράσταινε έναν Εγγλέζο νικημένο, εξαθλιωμένο δίχως αποικίες, να κλαίει τη μοίρα του: «Τι να γκίνω, αν ντε έκω μπανάνα/ κατά το πίπας καπνό/ ο πατέρας μου ήτανε πλούσιο / κι εγκώ τα είμαι πτωχό».

«Έτσι το λοιπόν πληροφορούμαστε πως η καθοδήγηση ευχότανε τη νίκη του χιτλερικού στρατού. Ύστερα, σιγά-σιγά, άρχισε να καλλιεργείται μες στην ομάδα μας, κατά ένα τρόπο σκεπασμένο, ότι δεν αποκλειότανε μια συμμαχία Ρωσίας-Γερμανίας. Πέφτανε σ’ αυτό το λάθος, για τον λόγο ότι είχε υπογραφτεί το σύμφωνο μη επιθέσεως του Ρίμπεντροπ- Μολότοφ, κι ακόμη επειδή, με την εισβολή των χιτλερικών δυνάμεων στην Πολωνία, κατέλαβε η Ρωσία εδάφη που της είχαν αφαιρεθεί όταν ήταν νικημένη και σ’ επανάσταση, κατά τον πρώτο πόλεμο, εδάφη, που κιόλας δυνάμωναν την άμυνά της ενάντια ακριβώς στον χιτλερικό φασισμό. Είχαμε όμως την ατυχία οι καθοδηγητές μας να είναι οι πιο αμόρφωτοι και με δίχως το πνεύμα του στρατοπέδου μας. Ανίκανοι να κάνουν μια ανάλυση, τι είναι στην ουσία του ο εθνικοσοσιαλισμός και τι ζητά να κάνει στον κόσμο ο κομμουνισμός. Ότι αυτά τα δύο, παρά το σύμφωνο μη επίθεσης κι εμπορικών συναλλαγών, που ήταν συμφωνίες ανάγκης, τα χώριζε μια άβυσσος κι ότι αργά ή γρήγορα θα ερχόταν σε σύγκρουση. Τα μέλη της καθοδήγησης δεν διάβαζαν, κι αν διάβαζαν, δεν αφομοίωναν τίποτα. Έμειναν ανιστόρητοι, γιατί απορροφούσε όλη τη σκέψη τους η διατήρησή τους στην εξουσία. Εδώ τα είχαν καταφέρει μια χαρά. Είχαν στεριωθεί καλά. Κι όσο οι άνθρωποι είχαν σκεφτεί ν’ αλλάξουν το Θεό τους, άλλο τόσο κι η ομάδα μας. Ύστερα απ’ τη νίκη τους στη διαπάλη, σκεφτόταν ότι τίποτα δεν μπορούσε να τους κουνήσει. Είχανε λοιπόν την ευκολία τους να μελετάνε και να σκέφτονται για τα γεγονότα, όπως εξελίσσονταν, σαν θέλανε. Αυτή η λαθεμένη εκτίμηση θα τους κάνει να οδηγήσουν την ομάδα μας και σ’ άλλα, τρισχειρότερα, λάθη. Γιατί η καθοδήγησή μας δεν θα καταλάβει τι γίνεται στον κόσμο, μέχρι τότε που οι χιτλερικές στρατιές θα εισβάλουν στο ρωσικό έδαφος. Ακόμη, η καθοδήγηση ήταν αντίθετη με το ενενήντα στα εκατό των μελών της ομάδας και για το ποιος έχει τις πιο πολλές ευθύνες, οι Αγγλογάλλοι ή ο άξονας Μουσολίνι- Χίτλερ, για το άναμμα του Β’ παγκοσμίου πολέμου στη Γη και τον χαρακτήρα του. Η καθοδήγηση έβλεπε ίδιες ευθύνες των αντιπάλων. Τα μέλη της ομάδας είχαν αντίθετη-γνώμη, όχι γιατί ξεχνούσαν το ρόλο του αγγλογαλλικού ιμπεριαλισμού στον κόσμο και στη χώρα μας και τις ευθύνες του για το δυνάμωμα του φασισμού, μια βλέπανε και τη μεγάλη τους διαφορά στο θέμα της δημοκρατίας, και μάλιστα όχι στάσιμα μα με προοπτική» (Πρόκειται για σχεδόν πιστή μεταφορά όσων γράφει στο βιβλίο ο Μανούσακας).

Ο Μανούσακας θεωρεί ότι έπρεπε η συγκεκριμένη ηγετική ομάδα, να έχει απομακρυνθεί από την καθοδήγηση, αλλά και από το ίδιο το κόμμα. Ας μην ξεχνάμε, ότι όλα αυτά που αναφέραμε έγιναν πριν τη γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ και τη συμμαχία της ΕΣΣΔ με τις «δημοκρατικές χώρες» (έτσι τις χαρακτηρίζει ο Μανούσακας). Πάντως, όπως γράφει ο ίδιος, όσοι βρίσκονταν τότε στην ηγετική ομάδα του ΚΚΕ, «μετά τη νίκη τους στην (εσωκομματική) διαπάλη, ήταν ακούνητοι».

Ποιοι αποτελούσαν τότε την ηγετική ομάδα του ΚΚΕ; Επικεφαλής της ήταν ο κουρέας Γιάννης Ιωαννίδης και σ’ αυτή συμμετείχαν επίσης, ο καπνεργάτης Κώστας Θέος, βουλευτής με το Παλλαϊκό Μέτωπο το 1936 (το Παλλαϊκό Μέτωπο ήταν πολιτικός σχηματισμός που είχε συγκροτηθεί από το ΚΚΕ τον Ιανουάριο του 1936), ο επίσης καπνεργάτης Βασίλης Βερβέρης, βουλευτής του ΚΚΕ το 1932 και του Παλλαϊκού Μετώπου το 1936 και τέλος ο αγρότης, Σλαβομακεδόνας όπως αναφέρεται, Ανδρέας Τσίπας. Τα επαγγέλματα των παραπάνω παρατίθενται για ενημέρωση των αναγνωστών μας και δεν υπάρχει καμία άλλη πρόθεση από την πλευρά μας.

30 Ιουνίου 1941: Η απελευθέρωση των 27 «Σλαβομακεδόνων» με βουλγαρογερμανική παρέμβαση

Ο Ανδρέας Τσίπας (1904-1956), από τον Άγιο Παντελεήμονα Φλώρινας, Σλαβομακεδόνας, όπως γράφει και ο Μανούσακας απελευθερώθηκε από την Ακροναυπλία στις 30 Ιουνίου 1941 με παρέμβαση Βουλγάρων και Γερμανών, μαζί με άλλους 26 «Σλαβομακεδόνες». Να σημειώσουμε, ότι ο Τσίπας, αφού αφέθηκε ελεύθερος, με εντολή του έγκλειστου στην Ακροναυπλία Γ. Ιωαννίδη, ανέλαβε τη θέση του Γραμματέα της Νέας Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. Παρά το ανεπτυγμένο ιδεολογικό – πολιτικό του επίπεδο, ο Τσίπας λόγω του εθισμού του στο αλκοόλ απομακρύνθηκε από τη θέση του, στην οποία «τοποθετήθηκε» ο Γιώργης Σιάντος, εμβληματική μορφή του ΚΚΕ. Ο Τσίπας πολέμησε με τον ΝΟΦ στον εμφύλιο και μετά την ήττα του ΔΣΕ εγκαταστάθηκε στο Μοναστήρι (Μπίτολα) όπου πέθανε. Επανερχόμαστε όμως στην Ακροναυπλία, στις 30 Ιουνίου 1941.

Όπως γράφει ο Μανούσακας, ο Καραμπίνης, «κράχτης» της ομάδας διάβασε έναν κατάλογο, με τα ονόματα 23 «Σλαβομακεδόνων». Υπήρχε αναστάτωση στις φυλακές, σύντομα όμως έγινε γνωστό ότι αυτοί θα απελευθερωθούν. Για τον λόγο αυτό είχαν φτάσει στην Ακροναυπλία ένας υπάλληλος της βουλγαρικής πρεσβείας με τη λευκή, ατσαλάκωτη στολή του και δύο Γερμανοί της Γκεστάπο. Οι 23 «Σλαβομακεδόνες» έφτασαν, ο Βούλγαρος διάβαζε τα ονόματά τους κι ένας ένα έπαιρναν τον δρόμο τους προς την ελευθερία. Ο Βούλγαρος πήγε να διπλώσει το χαρτί, όταν ξαφνικά ακούστηκε μια φωνή: «Κονσταντίν Λαζάροφ». Ήταν ο Κώστας Λαζαρίδης, από τη Ροδόπη, που έτρεξε προς τον υπάλληλο της πρεσβείας της Βουλγαρίας. Κάτι του είπε εκείνος στα βουλγαρικά, τον χτύπησε στην πλάτη και ο Λαζαρίδης αφέθηκε ελεύθερος.

Νέα φωνή ακούστηκε, «Ιβάν Κούσεφ». Ήταν ο τσαγκάρης από τη Δράμα Γιάννης Κούσης, που κι αυτός αφέθηκε ελεύθερος. «Ξοπίσω του φάνηκε να κατρακυλάει», γράφει ο Μανούσακας, ο Μιχάλης Σουπακίδης, σοφέρ από τη Θεσσαλονίκη «λέγοντας απανωτά με την ψευδή λαλιά του: Μίκαλ Σκούποφ» (Γ. Μανούσακας). Αυτοί ήταν 26. Ο Λαζαρίδης ήταν γραμματέας της καπνεργατικής συνομοσπονδίας της Ελλάδας και οι άλλοι δύο, πάνω στη δουλειά ή σε συναναστροφές με κάποιους συντρόφους τους που γνώριζαν και σλαβομακεδονικά είχαν μάθει κάποιες σλαβικές λέξεις. Ποιος ήταν ο 27ος όμως που έφυγε; Ο Μανούσακας αναφέρει 23 ανώνυμους + 3 επώνυμους. Φαίνεται ότι ο 27ος ήταν ο γνωστός Ανδρέας Τζήμας (ή Σαμαρινιώτης), γεννημένος στην Καστοριά το 1909, Βλάχος, με καταγωγή από τη Σαμαρίνα. Ήταν από τα πλέον μορφωμένα στελέχη του ΚΚΕ.

Είχε αποφοιτήσει από τη Νομική Σχολή και εργαζόταν ως δικηγόρος στη Φλώρινα. Μιλούσε, εκτός από ελληνικά και βλάχικα, ρωσικά, γαλλικά και σερβοκροατικά. Επωφελήθηκε από τη γλωσσομάθειά του και την όλη σύγχυση και αφέθηκε κι αυτός ελεύθερος. Στη συνέχεια εκλέχθηκε στην ΚΕ της 6ης Ολομέλειας του ΚΚΕ και χάρη στην επιμονή του, ο Άρης Βελουχιώτης αναδείχθηκε σε καπετάνιο του ΕΛΑΣ. Ο Τζήμας ήταν αμφιλεγόμενη προσωπικότητα. Μετά τη λήξη του εμφυλίου βρέθηκε στην Γιουγκοσλαβία κι από εκεί στην Ουγγαρία, όπου φυλακίστηκε ως «πολιτικός πράκτορας». Τελικά, κατέληξε στην Τσεχοσλοβακία όπου πέθανε λησμονημένος το 1972. Για τον Κώστα Λαζαρίδη τέλος, να συμπληρώσουμε ότι εκτελέστηκε για την αντιστασιακή του δράση στην Καισαριανή, στις 10/5/1943, έναν χρόνο περίπου πριν τους «200».

Πώς όμως η βουλγαρική πρεσβεία έλαβε με τέτοια πρωτοβουλία; Αυτό οφειλόταν στον βετεράνο κομμουνιστή Δέλιο (ή Νεδέλκο) Παπανεδέλκο (1882-1960), μαραγκό από το Μεταλλικό Κιλκίς. Ο Νεδέλκος ήταν σλαβόφωνος. Εντάχθηκε στην ΕΜΕΟ και στη συνέχεια στο ΚΚΕ. Φυλακίστηκε στην Ακροναυπλία. Κατά τη γερμανική Κατοχή, η Γερμανίδα σύζυγός του που είχε γνωριστεί μαζί του στην Αμερική και ο αδελφός του, στέλεχος της βουλγαρικής λέσχης Θεσσαλονίκης προσέφυγαν στην «κομαντατούρα» και πέτυχαν την απελευθέρωσή του. Ο Νεδέλκος πήγε στη βουλγαρική πρεσβεία και είπε ότι στην Ακροναυπλία κρατούνται 23 Σλάβοι. Φυλακίστηκαν από τον Ιωάννη Μεταξά, μόνο και μόνο επειδή μιλούσαν σλαβικά, είπε στους Γερμανούς. Έτσι κινητοποιήθηκαν οι Βούλγαροι. Ο Μανούσακας χαρακτηρίζει τον «γερο Νεντέλκο» ως «καλό κομμουνιστή», που «όταν του δινόταν ευκαιρία κατάφερνε πολλά για όφελος του κινήματος».

Οι χωροφύλακες τους άφηναν να δραπετεύσουν, η καθοδήγηση του ΚΚΕ όμως όχι!

Πιο συγκλονιστικό απ’ όλα όσα εντοπίσαμε στο βιβλίο του Γ. Μανούσακα είναι ότι οι κρατούμενοι της Ακροναυπλίας (637 ήταν συνολικά) είχαν πολλές φορές την ευκαιρία να δραπετεύσουν, αλλά η ηγεσία τους δεν τους άφηνε! Παραθέτουμε αυτούσιο το συγκεκριμένο απόσπασμα (σελ. 298 του βιβλίου):

«Μου έρχεται στο νου να πω και μου είναι αδύνατο να τ’ αποφύγω: ποια κακή μοίρα έδερνε αυτή την ηγεσία αυτουνού του πιο λαμπρού κινήματος της Ευρώπης; Πριν από δυόμισι χρόνια στην Ακροναυπλία και στην Πύλο οι φρουροί μας χωροφύλακες, στην πράξη, μας είχαν αφήσει λεύτερους, κι η ηγεσία μας το αρνήθηκε! Πριν από έξι μήνες ο Απελευθερωτικός Στρατός της Ελλάδας, ο ΕΛΑΣ, θέλησε να μας λευτερώσει στην Κατούνα, κι η ηγεσία μας δεν το δέχτηκε. Ακόμη και στη Βόνιτσα το προσπάθησε, όπως μετά από χρόνια μαθεύτηκε, και πάλι η ηγεσία το αρνήθηκε. Και τώρα εδώ στην Κέρκυρα, που αφού δε δέχτηκε τον εξοπλισμό μας η άρχουσα τάξη του νησιού και δεν είχε κανένα λόγο η παραμονή μας στο νησί, ενώ η Αλβανία ήταν αδειανή από Γερμανούς και μπορούσαμε να περάσουμε στο ελληνικό έδαφος, η ηγεσία μας αδράνησε κι ο ηγέτης μας, μας εγκατέλειψε, εξασφαλίζοντας τον εαυτό του. Ας πω όμως ότι σ’ αυτόν του επιβλήθηκε απ’ το ΚΚΕ κάποια μικρούτσικη τιμωρία…».

Πέρα από όσα αναφέρει εδώ ο Μανούσακας, ευκαιρίες δίνονταν στους κρατούμενους που έπασχαν από φυματίωση και μεταφέρονταν σε νοσηλευτικά ιδρύματα. Από εκεί, ήταν πολύ εύκολο να αποδράσουν, οι άνωθεν όμως εντολές, δεν τους άφηναν. Αντίθετα, απέδρασαν κρατούμενοι από την Ανάφη, τη Γαύδο και άλλα νησιά.

Επίλογος

Πολλοί από τους κρατούμενους στην Ακροναυπλία εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944. Να δεχτούμε ότι έχει ευθύνη ο Μεταξάς που τους φυλάκισε, ακόμα μεγαλύτερη η κυβέρνηση Τσουδερού που δεν τους απελευθέρωσε πριν φύγει για την Κρήτη, αλλά μήπως υπάρχει ευθύνη και στο ΚΚΕ; Είναι ψέματα όσα γράφει ο Μανούσακας; Ήταν κι αυτός κοινός προβοκάτορας; Κι αν όσα γράφει είναι αλήθεια, γιατί δεν αφέθηκαν να δραπετεύσουν όλοι αυτοί; Μήπως τελικά το ΚΚΕ έχει κι αυτό ευθύνη για τις εκτελέσεις των συγκεκριμένων;

Σαφώς, οι Γερμανοί θα έβρισκαν άλλους 200 να εκτελέσουν ως αντίποινα για τον θάνατο του Κρεχ. Μήπως όμως, οι κατά καιρούς ηγεσίες του ΚΚΕ έχουν εκμεταλλευτεί αγνούς ιδεολόγους, για να εξυπηρετήσουν τα δικά τους συμφέροντα; Γιατί, υπάρχουν πραγματικά ηρωικές μορφές στο ΚΚΕ, που πλήρωσαν με τη ζωή τους την ιδεολογία τους και την άδολη πίστη τους σε αυτή. Ποιο είναι όμως το τίμημα που έχουν πληρώσει οι κατά καιρούς ηγέτες του ΚΚΕ για τα ολέθρια σφάλματά τους;

- ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΝΟΥΣΑΚΑΣ, «ΑΚΡΟΝΑΥΠΛΙΑ, θρύλος και πραγματικότητα», Εκδόσεις ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ, 2025

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ