Η τελευταία δημοσκοπική εικόνα δεν δείχνει ανατροπή. Δείχνει όμως κάτι πολιτικά πιο ύπουλο για το Μέγαρο Μαξίμου: φθορά, κόπωση και αυξανόμενη ρευστότητα. Η Νέα Δημοκρατία παραμένει καθαρά πρώτη, αλλά η υποχώρησή της στην πρόθεση ψήφου στο 23,8%, από 26,1% στην προηγούμενη μέτρηση, δείχνει ότι η κυβερνητική κυριαρχία δεν είναι πια ανέφελη. Την ίδια ώρα, το ΠΑΣΟΚ ανεβαίνει στο 12,8%, ενώ οι αναποφάσιστοι φτάνουν στο 17,2%, ποσοστό που από μόνο του περιγράφει ένα πολιτικό σώμα το οποίο δεν έχει πειστεί από κανέναν.
Η πρώτη θέση δεν αρκεί όταν η κοινωνία κουράζεται
Η Νέα Δημοκρατία εξακολουθεί να κινείται ως το μόνο κόμμα εξουσίας με καθαρή απόσταση από τους αντιπάλους της. Στην εκτίμηση ψήφου καταγράφεται στο 29,6%, έναντι 15,9% του ΠΑΣΟΚ, 10,2% της Ελληνικής Λύσης, 10% του ΚΚΕ, 8,6% της Πλεύσης Ελευθερίας και 5,9% του ΣΥΡΙΖΑ. Με απλά λόγια, η κυβέρνηση δεν απειλείται άμεσα από έναν ενιαίο αντίπαλο. Απειλείται περισσότερο από τη συσσωρευμένη δυσαρέσκεια, από τη φθορά της καθημερινότητας και από την αίσθηση ότι ένα κομμάτι των πολιτών δεν βρίσκει πια πειστική απάντηση στο υπάρχον πολιτικό προσωπικό.
Αυτό είναι το πραγματικό μήνυμα της δημοσκόπησης. Όχι ότι η αντιπολίτευση παίρνει την εξουσία αύριο το πρωί. Αλλά ότι η κυβέρνηση χάνει σταδιακά μέρος της άνεσης με την οποία διαχειριζόταν την πολιτική ατζέντα. Η ακρίβεια, η θεσμική κόπωση, οι υποθέσεις διαφθοράς, η δυσπιστία απέναντι στο κράτος και η αίσθηση άνισης μεταχείρισης δεν έχουν εξαφανιστεί. Αντιθέτως, λειτουργούν σαν υπόστρωμα δυσαρέσκειας πάνω στο οποίο κάθε νέα κρίση αφήνει βαθύτερο αποτύπωμα.
Το ΠΑΣΟΚ κερδίζει, αλλά δεν σαρώνει
Το ΠΑΣΟΚ έχει κάθε λόγο να βλέπει θετικά τη μέτρηση. Η άνοδός του δείχνει ότι παραμένει ο βασικός θεσμικός αντίπαλος της κυβέρνησης στον χώρο του κέντρου και της κεντροαριστεράς. Όμως υπάρχει και η άλλη ανάγνωση: παρά τη φθορά της ΝΔ και την κατάρρευση του ΣΥΡΙΖΑ σε επίπεδα πολύ χαμηλότερα από τον παλιό του ρόλο, το ΠΑΣΟΚ δεν έχει ακόμη καταφέρει να δημιουργήσει ρεύμα εξουσίας.
Αυτό είναι το κρίσιμο πολιτικό όριο για τη Χαριλάου Τρικούπη. Η άνοδος είναι υπαρκτή, αλλά δεν έχει πάρει ακόμη χαρακτήρα μεγάλης μετακίνησης. Οι πολίτες που φεύγουν από τη ΝΔ ή απομακρύνονται από τον ΣΥΡΙΖΑ δεν κατευθύνονται μαζικά προς το ΠΑΣΟΚ. Ένα μεγάλο μέρος τους μένει σε αναμονή, δηλώνει αναποφάσιστο ή κοιτάζει προς μικρότερα κόμματα, αντισυστημικές επιλογές και πρόσωπα εκτός κλασικής κομματικής γεωγραφίας.
Οι αναποφάσιστοι είναι το πραγματικό κόμμα της συγκυρίας
Το 17,2% των αναποφάσιστων είναι ίσως το πιο πολιτικά φορτισμένο εύρημα. Δεν πρόκειται απλώς για πολίτες που δεν έχουν ακόμη αποφασίσει τι θα ψηφίσουν. Πρόκειται για ένα μεγάλο τμήμα του εκλογικού σώματος που δείχνει αποστασιοποιημένο, δύσπιστο και κουρασμένο από τις γνωστές απαντήσεις.
Εδώ βρίσκεται και ο μεγαλύτερος κίνδυνος για όλα τα κόμματα. Οι αναποφάσιστοι δεν είναι υποχρεωτικά «δεξαμενή» της αντιπολίτευσης. Μπορεί ένα μέρος τους να επιστρέψει στη ΝΔ, αν η κυβέρνηση ανακτήσει τον έλεγχο της ατζέντας. Μπορεί να κατευθυνθεί προς το ΠΑΣΟΚ, αν αυτό πείσει ότι είναι εναλλακτική διακυβέρνηση και όχι απλώς ασφαλέστερη αντιπολίτευση. Μπορεί όμως και να ενισχύσει μικρότερα κόμματα, ψήφο διαμαρτυρίας ή αποχή.
Το πιο ανησυχητικό για το πολιτικό σύστημα είναι ότι οι αναποφάσιστοι δεν εμφανίζονται σε κενό αέρος. Αυξάνονται σε μια περίοδο όπου η υπόθεση ΟΠΕΚΕΠΕ πιέζει την κυβέρνηση, η συζήτηση περί διαφθοράς επανέρχεται δυναμικά και η κοινωνία δείχνει λιγότερο πρόθυμη να δώσει εύκολες περιόδους χάριτος.
Ο ΣΥΡΙΖΑ ως παράδειγμα πολιτικής καθίζησης
Η εικόνα του ΣΥΡΙΖΑ στο 5,9% στην εκτίμηση ψήφου δείχνει ότι το κόμμα που κυβέρνησε τη χώρα έχει περάσει πλέον σε άλλη πολιτική κατηγορία. Δεν είναι απλώς τρίτο ή τέταρτο. Είναι ένα κόμμα που παλεύει να διατηρήσει ρόλο μέσα σε έναν χώρο που έχει διαλυθεί, ανασυντίθεται και αναζητεί νέα πρόσωπα.
Αυτό αλλάζει συνολικά τη γεωμετρία του πολιτικού σκηνικού. Η ΝΔ δεν έχει απέναντί της έναν ισχυρό πόλο όπως την περίοδο 2012–2019. Το ΠΑΣΟΚ δεν έχει ακόμη κατακτήσει αυτόν τον ρόλο. Η Ελληνική Λύση, το ΚΚΕ και η Πλεύση Ελευθερίας αντλούν δύναμη από διαφορετικές μορφές δυσαρέσκειας. Το αποτέλεσμα είναι ένα πολιτικό τοπίο κατακερματισμένο, όπου η πρώτη θέση δεν μεταφράζεται αυτόματα σε σταθερότητα.
Το πρόβλημα της κυβέρνησης είναι η φθορά της κανονικότητας
Για τη Νέα Δημοκρατία, το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο αριθμητικό. Είναι αφηγηματικό. Η κυβέρνηση είχε οικοδομήσει για χρόνια την εικόνα της σταθερότητας, της διαχειριστικής επάρκειας και της ευρωπαϊκής κανονικότητας. Όμως όσο περνά ο χρόνος, η κανονικότητα αυτή συγκρούεται με την καθημερινή εμπειρία των πολιτών: τιμές, μισθοί, ενοίκια, υγεία, κράτος, θεσμοί, αίσθημα δικαιοσύνης.
Όταν ένα κυβερνών κόμμα πέφτει, αλλά δεν υπάρχει αντίπαλος που να το απειλεί άμεσα, ο πειρασμός είναι να υποτιμήσει το πρόβλημα. Αυτό θα ήταν λάθος. Διότι η φθορά χωρίς ισχυρό αντίπαλο δεν σημαίνει απουσία κινδύνου. Σημαίνει συσσώρευση δυσφορίας χωρίς καθαρή πολιτική διέξοδο. Και τέτοιες συνθήκες, όταν φτάσουν σε σημείο κορεσμού, μπορούν να παράγουν απότομες μετατοπίσεις.
Το πολιτικό συμπέρασμα
Η δημοσκόπηση δεν προαναγγέλλει κυβερνητική ανατροπή. Προειδοποιεί όμως για ένα πολιτικό σύστημα που μπαίνει σε φάση υψηλότερης αβεβαιότητας. Η ΝΔ παραμένει πρώτη, αλλά όχι άτρωτη. Το ΠΑΣΟΚ ανεβαίνει, αλλά δεν έχει ακόμη πείσει ότι μπορεί να γίνει κυρίαρχη εναλλακτική. Ο ΣΥΡΙΖΑ παραμένει καθηλωμένος. Τα μικρότερα κόμματα κρατούν δυνάμεις. Και οι αναποφάσιστοι γίνονται ο καθρέφτης μιας κοινωνίας που δεν έχει αποφασίσει αν θέλει αλλαγή, τιμωρία, σταθερότητα ή απλώς να γυρίσει την πλάτη σε όλους.
Με λίγα λόγια, η κάλπη δεν φαίνεται σήμερα έτοιμη να αλλάξει χέρια στην εξουσία. Φαίνεται όμως να στέλνει ένα καθαρό μήνυμα: η ανοχή μειώνεται, η εμπιστοσύνη δεν χαρίζεται και η επόμενη πολιτική φάση θα είναι πολύ πιο δύσκολη από την προηγούμενη.