Του Κώστα Ράπτη
Κατά τον Κλάουζεβιτς, ως γνωστόν, ο πόλεμος αποτελεί τη συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα. Κατά την Άγκυρα, πάλι, ο “νομικός πόλεμος” προβάλλει ως ένα καλό υποκατάστατο της κινητοποίησης στρατιωτικών μέσων – μέχρι νεωτέρας…
Από αυτή την άποψη η πρωτοβουλία να κατοχυρωθεί νομοθετικά από τη γείτονα το δόγμα της “Γαλάζιας Πατρίδας” συνιστά, καίτοι δεν φέρει τα χαρακτηριστικά μιας κρίσης “επί του πεδίου”, μείζονα κλιμάκωση – και αξίζει τον κόπο να αναλογισθεί κανείς τι την προκαλεί.
Όπως έγινε γνωστό από ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Άμυνας, ο υπό επεξεργασία “Νόμος περί Ναυτικής Δικαιοδοσίας” θα αποτελεί “νόμο-πλαίσιο” που θα καθορίζει τις αρμοδιότητες στις θαλάσσιες περιοχές δικαιοδοσίας της χώρας και θα καλύπτει, όπως αναφέρει, “τα κενά του εγχώριου νομικού πλαισίου”.
Παράλληλα, το υπουργείο κάνει γνωστό ότι συμμετείχε ενεργά στην προετοιμασία του σχεδίου “σε στρατιωτικό, τεχνικό, ακαδημαϊκό και νομικό επίπεδο” και καταλήγει ότι “οι τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις θα συνεχίσουν με ακλόνητη αποφασιστικότητα να προστατεύουν τα δικαιώματα και τα συμφέροντα της χώρας στις περιοχές θαλάσσιας δικαιοδοσίας”.
Πώς ερμηνεύονται αυτά; Ο εκτός προβλέψεων Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας προσδιορισμός από την Τουρκία των θαλάσσιων δικαιοδοσιών της θα καταστεί μέρος του εσωτερικού της δικαίου, δεσμεύοντας πολιτικά και νομικά κάθε μελλοντική τουρκική κυβέρνηση και παγιώνοντας έστω και σε εγχώριο επίπεδο τις τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο.
“Εάν οποιαδήποτε χώρα επιλέξει να λάβει μονομερώς μέτρα τα οποία, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, θα έπρεπε να καθοριστούν σε πολυμερές ή διμερές επίπεδο, τότε θα πρόκειται για κινήσεις απλώς μόνο για εσωτερική χρήση, χωρίς διεθνή εφαρμογή”, αντέτεινε ο υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, μιλώντας το πρωί της Πέμπτης στο Energy Transition Summit, και υπογράμμισε ότι το Δίκαιο της Θάλασσας και η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) αποτελούν μέρος του διεθνούς εθιμικού δικαίου και δεσμεύουν όλα τα κράτη, ακόμη και αν δεν την έχουν υπογράψει.
Άλλοι είναι περισσότερο ανήσυχοι. Ο πρώην υφυπουργός Εξωτερικών, καθηγητής Γιάννης Βαληνάκης, σε ανάρτησή του σημειώνει: Εάν η Τουρκία πράγματι “προσαρτήσει διά νόμου” (!) νησιά και βραχονησίδες (έως σήμερα “γκρίζες ζώνες”) στα Δωδεκάνησα και το Αν. Αιγαίο, αντιμετωπίζουμε προσπάθεια μονομερούς επιβολής νέων ελληνο-τουρκικών συνόρων! Οι ώρες είναι ιστορικά κρίσιμες και δεν επιτρέπουν αδιανόητα αυτοκαταστροφικές αντιδράσεις (“δεν παράγει έννομα αποτελέσματα”, “γίνεται για εσωτερική κατανάλωση”) αντί πολύπλευρης κινητοποίησης για να αποτραπεί μια δυνάμει ολέθρια εξέλιξη”.
Παραλληλισμοί με Ιράν και Κίνα
Στην πραγματικότητα, η Τουρκία συντονίζεται με έναν νέο διεθνή “συρμό”. Όπως εξηγεί ο διευθυντής του Geoeurope.org και άλλοτε επικεφαλής του Επιτελείου Υπουργού Άμυνας, Βαγγέλης Χωραφάς: “Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), βρίσκεται στο στόχαστρο μιας νέας κατηγορίας δρώντων: των μεσαίων αναθεωρητικών δυνάμεων. Χώρες όπως η Τουρκία και το Ιράν δεν περιορίζονται πλέον σε ρητορικές αμφισβητήσεις, αλλά εντείνουν τη χρήση του Lawfare (Νομικού Πολέμου), εντάσσοντας τις μονομερείς διεκδικήσεις τους στην εσωτερική τους έννομη τάξη.
Το Ιράν προωθεί ένα σχέδιο για τη διαχείριση των Στενών του Ορμούζ που προβλέπει την επιβολή τελών διέλευσης και τον έλεγχο της ναυσιπλοΐας, παραβιάζοντας το καθεστώς της “ελεύθερης διέλευσης”. Αυτή η κίνηση του Ιράν είναι μια απάντηση στην επίθεση που δέχτηκε από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ και η εφαρμογή της ή όχι, εξαρτάται από τις εξελίξεις στον πόλεμο.
Παράλληλα, η Τουρκία προχωρά στην ενσωμάτωση των ορίων της υφαλοκρηπίδας της και της “Γαλάζιας Πατρίδας” στο εσωτερικό της δίκαιο, αγνοώντας τα δικαιώματα των νησιών που προβλέπει η UNCLOS.
Και οι δύο χώρες δεν έχουν επικυρώσει την UNCLOS, γεγονός που τους επιτρέπει να υποστηρίζουν ότι δεν δεσμεύονται από αυτήν, ενώ ταυτόχρονα επικαλούνται “γενικές αρχές ευθυδικίας” μόνο όταν αυτές εξυπηρετούν τα συμφέροντά τους. Επιδιώκουν να μετατρέψουν διεθνή στενά ή θαλάσσιες περιοχές σε ζώνες εσωτερικής δικαιοδοσίας, ελέγχοντας τις γεωπολιτικές ισορροπίες, τη ροή ενέργειας και το εμπόριο.
Η συμπεριφορά αυτή δεν είναι μεμονωμένη, αλλά μέρος μιας ευρύτερης παγκόσμιας τάσης όπου μεσαίες και μεγάλες δυνάμεις αμφισβητούν την κυριαρχία του “δυτικού” διεθνούς δικαίου.
Η Κίνα, αν και δεν είναι μεσαία δύναμη, αποτελεί έναν από τους εμπνευστές αυτής της στρατηγικής. Μέσω του “Νόμου για την Ακτοφυλακή” η Κίνα νομιμοποιεί εσωτερικά τη χρήση βίας σε ύδατα που η UNCLOS αναγνωρίζει ως ΑΟΖ άλλων κρατών, δημιουργώντας ένα προηγούμενο που οι μεσαίες επιλεκτικά αναθεωρητικές δυνάμεις μελετούν στενά.
Η Ινδονησία ως αρχιπελαγικό κράτος, χρησιμοποιεί εσωτερικούς κανονισμούς για να περιορίσει τη διέλευση ξένων πολεμικών πλοίων, προσπαθώντας να επιβάλει αυστηρότερους κανόνες από αυτούς που προβλέπει η διεθνής σύμβαση.
Η Ινδία διατηρεί μια στάση “επιλεκτικής συμμόρφωσης”, θεσπίζοντας εσωτερικές διατάξεις που απαιτούν προηγούμενη άδεια για στρατιωτικές ασκήσεις στην ΑΟΖ της, μια θέση που δεν αναγνωρίζεται από την UNCLOS, η οποία επιτρέπει τη στρατιωτική χρήση της ΑΟΖ από τρίτα κράτη”.
Με το βλέμμα στη σύμπραξη με το Ισραήλ
Τι προσπαθεί να προκαταλάβει η Άγκυρα; Σίγουρα το κυοφορούμενο νομοθέτημα αποτελεί απάντηση σε ελληνικές πρωτοβουλίες “με κορυφαία τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό, που καθορίστηκαν τα απώτατα δυνητικά όρια της χώρας με τη σφραγίδα της Ευρώπης”, όπως το έθεσε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης. Ενδεχομένως, πάλι, να αποτελεί, σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, μαξιμαλιστικό άνοιγμα σε μελλοντική ελληνοτουρκική διαπραγμάτευση.
Αν και το μείζον στη συγκυρία είναι το πόσο έχει θορυβηθεί η Άγκυρα από την εξοπλιστική και στρατιωτική σύμπραξη της Ελλάδας με τη Γαλλία και ιδίως το Ισραήλ, σε σημείο ώστε να γίνεται λόγος για “νέα Συμφωνία Σεβρών στη Μεσόγειο”.
Κατά τον Βαγγέλη Χωραφά, “η τουρκική κίνηση είναι μια άμεση απάντηση στην ενίσχυση των σχέσεων του άξονα Ελλάδα-Κύπρος-Ισραήλ. Η Άγκυρα αισθάνεται ότι η συνεργασία αυτή, υποστηριζόμενη από την UNCLOS, την “κλειδώνει” στις ακτές της. Η νομοθέτηση της υφαλοκρηπίδας της είναι μια προσπάθεια να ακυρώσει στην πράξη το East Med Gas Forum και τις οριοθετήσεις των γειτόνων της, παρουσιάζοντας τις δικές της διεκδικήσεις ως “νόμο του κράτους” που οι ένοπλες δυνάμεις της είναι υποχρεωμένες να υπερασπιστούν.
Αρνούμενη σταθερά την UNCLOS και θεσπίζοντας δικούς της νόμους, επιχειρεί να εξαιρεθεί από τη δημιουργία νέου εθιμικού δικαίου, ελπίζοντας ότι σε μια μελλοντική διαπραγμάτευση, η δική της εσωτερική νομοθεσία θα έχει το ίδιο ειδικό βάρος με τις διεθνείς συνθήκες.
Μέσω εσωτερικών κανονισμών ή χαρτών που κατατίθενται σε διεθνείς οργανισμούς, η αναθεωρητική δύναμη προσπαθεί να μετατρέψει μια αυθαιρεσία σε “κανονικότητα”. Αν η διεθνής κοινότητα δεν αντιδράσει άμεσα, το νέο αυτό “δίκαιο” αρχίζει να παγιώνεται.
Αν ο επιλεκτικός αναθεωρητισμός κάποιων μεσαίων δυνάμεων και όχι μόνο επικρατήσει, η θάλασσα θα πάψει να είναι ένας χώρος συνεργασίας και θα μετατραπεί σε ένα μωσαϊκό συγκρουόμενων εθνικών νόμων, όπου ο ισχυρότερος θα ορίζει το δικό του “δίκαιο””.