Η ελληνική πολιτική σκηνή έχει πλέον περισσότερα κομματικά σχήματα, περισσότερες πολιτικές διαδρομές και περισσότερα πρόσωπα που διεκδικούν χώρο στο εκλογικό σώμα. Κι όμως, πίσω από αυτή την εικόνα πολυφωνίας υπάρχει ένα παράδοξο: η αύξηση των επιλογών στην κάλπη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο πολίτης αισθάνεται πως έχει περισσότερες πραγματικά διαφορετικές πολιτικές επιλογές.
Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις του Σεπτεμβρίου αποτυπώνουν ένα σκηνικό στο οποίο συνυπάρχουν η Νέα Δημοκρατία, η ΕΛ.ΑΣ., το ΠΑΣΟΚ, η Ελληνική Λύση, το ΚΚΕ, η Πλεύση Ελευθερίας, η «Ελπίδα για τη Δημοκρατία» και άλλοι μικρότεροι σχηματισμοί. Σε δημοσκόπηση της MRB που πραγματοποιήθηκε μετά τη ΔΕΘ, η ΝΔ καταγράφηκε στο 29% στην αναγωγή, η ΕΛ.ΑΣ. στο 17,4% και το ΠΑΣΟΚ στο 12,4%.
Η εικόνα αυτή δεν είναι καινούργια. Ήδη από το καλοκαίρι, συγκριτική ανάλυση οκτώ δημοσκοπήσεων είχε καταγράψει ένα ιδιαίτερα κατακερματισμένο πολιτικό σκηνικό, με αρκετά κόμματα να κινούνται σε διαφορετικά επίπεδα και με σημαντικό τμήμα της ψήφου να κατευθύνεται σε σχηματισμούς πέρα από τους δύο μεγαλύτερους πόλους.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσα κόμματα υπάρχουν. Είναι πόσες διαφορετικές πολιτικές προτάσεις εκπροσωπούν.
Από την κομματική ταυτότητα στην επιλογή «ανά θέμα»
Για αρκετές δεκαετίες η πολιτική συμπεριφορά στην Ελλάδα ήταν σε μεγάλο βαθμό συνδεδεμένη με σταθερές κομματικές ταυτότητες. Η επιλογή ενός κόμματος μπορούσε να αποτελεί οικογενειακή παράδοση, κοινωνική αναφορά ή πολιτική ταυτότητα.
Σήμερα αυτή η σχέση εμφανίζεται περισσότερο ρευστή.
Ο ψηφοφόρος μπορεί να συμφωνεί με ένα κόμμα στην οικονομία, με ένα άλλο στα εθνικά θέματα, με διαφορετικό κόμμα στους θεσμούς και να απορρίπτει συνολικά την πολιτική πρόταση όλων. Αυτό δημιουργεί ένα νέο είδος πολιτικής συμπεριφοράς: ο πολίτης δεν αναζητά απαραίτητα «το κόμμα του», αλλά το κόμμα που εκφράζει καλύτερα το συγκεκριμένο ζήτημα που τον απασχολεί τη δεδομένη στιγμή.
Η εξέλιξη αυτή εξηγεί εν μέρει γιατί μπορούν να συνυπάρχουν πολλά κόμματα χωρίς να δημιουργείται αντίστοιχα μεγάλη απόσταση μεταξύ των βασικών πολιτικών επιλογών.
Το παράδοξο της πολυδιάσπασης
Η πολυδιάσπαση έχει δύο όψεις.
Από τη μία πλευρά, επιτρέπει σε κοινωνικές ομάδες που δεν αισθάνονται ότι εκπροσωπούνται από τα μεγαλύτερα κόμματα να αποκτήσουν πολιτική έκφραση. Νέα πρόσωπα μπορούν να δημιουργήσουν νέους σχηματισμούς, να αναδείξουν ζητήματα που προηγουμένως βρίσκονταν στο περιθώριο και να πιέσουν τα μεγαλύτερα κόμματα να προσαρμοστούν.
Από την άλλη, όσο αυξάνονται οι σχηματισμοί, τόσο δυσκολότερο γίνεται να ξεχωρίσει ο πολίτης τις ουσιαστικές διαφορές μεταξύ τους.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο πολιτικό παράδοξο της περιόδου.
Μπορεί να υπάρχουν περισσότερα ψηφοδέλτια, περισσότερα πρόσωπα και περισσότερες δημόσιες παρεμβάσεις, αλλά ο ψηφοφόρος να εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τα ίδια βασικά διλήμματα: οικονομία ή παροχές, σταθερότητα ή αλλαγή, ισχυρή κυβέρνηση ή περισσότερες συνεργασίες, μεγαλύτερη κρατική παρέμβαση ή περισσότερη ελευθερία στην αγορά, διαφορετική πολιτική στα εθνικά και κοινωνικά ζητήματα.
Η δεύτερη θέση αποκτά μεγαλύτερη πολιτική σημασία
Η σημερινή εικόνα έχει ακόμη μία ιδιαιτερότητα.
Η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο την πρώτη θέση. Με την αντιπολίτευση κατακερματισμένη σε περισσότερους σχηματισμούς, η θέση που καταλαμβάνει κάθε κόμμα αποκτά ξεχωριστή σημασία για την εικόνα που διαμορφώνεται.
Οι δημοσκοπήσεις του Σεπτεμβρίου εμφανίζουν σταθερά τη ΝΔ στην πρώτη θέση, την ΕΛ.ΑΣ. στη δεύτερη και το ΠΑΣΟΚ στην τρίτη, με διαφορετικές μετρήσεις να καταγράφουν διαφορετικά ποσοστά και αποστάσεις.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η δεύτερη ή η τρίτη θέση από μόνη της απαντά στο ερώτημα της πολιτικής εκπροσώπησης.
Ένα κόμμα μπορεί να καταγράφει σημαντική δημοσκοπική παρουσία, αλλά το κρίσιμο είναι ποιους ψηφοφόρους συγκεντρώνει, από ποιες κοινωνικές ομάδες προέρχονται και ποια ζητήματα τους οδηγούν σε αυτή την επιλογή.
Με άλλα λόγια, η αριθμητική των κομμάτων δεν είναι πάντα ίδια με τη γεωγραφία των πολιτικών ιδεών.
Το μεγάλο πρόβλημα: η αλλαγή χωρίς σαφή προορισμό
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία των πρόσφατων μετρήσεων είναι ότι το αίτημα για πολιτική αλλαγή μπορεί να είναι ισχυρό, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει μία ενιαία πολιτική δύναμη που συγκεντρώνει το σύνολο αυτού του αιτήματος.
Σε δημοσκόπηση της Metron Analysis, για παράδειγμα, το δίλημμα «πολιτική αλλαγή ή σταθερότητα» καταγράφηκε με 60% υπέρ της αλλαγής και 39% υπέρ της σταθερότητας, ενώ την ίδια στιγμή η αντιπολιτευτική ψήφος εμφανίζεται κατανεμημένη σε περισσότερους σχηματισμούς.
Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο για την κατανόηση της νέας πολιτικής πραγματικότητας.
Η δυσαρέσκεια δεν οδηγεί υποχρεωτικά σε μία συγκεκριμένη κάλπη. Μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικές πολιτικές επιλογές, σε μετακίνηση μεταξύ κομμάτων, σε αναποφασιστικότητα ή ακόμη και σε αποχή.
Επομένως, το πολιτικό σύστημα μπορεί να εμφανίζει έντονη κινητικότητα χωρίς να οδηγείται απαραίτητα σε έναν νέο, καθαρό διπολισμό.
Η πολιτική αγορά μεγαλώνει – αλλά το κοινό παραμένει το ίδιο
Το τελευταίο κομμάτι του παζλ είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον.
Τα κόμματα ανταγωνίζονται για ένα συγκεκριμένο εκλογικό σώμα. Όταν δημιουργούνται νέοι σχηματισμοί, δεν δημιουργούνται αυτόματα νέοι ψηφοφόροι. Στην πράξη, οι περισσότεροι νέοι πολιτικοί σχηματισμοί διεκδικούν ανθρώπους που ήδη βρίσκονται μέσα στο εκλογικό σώμα.
Έτσι δημιουργείται ένας ανταγωνισμός όχι μόνο για την προσέλκυση νέων ψηφοφόρων, αλλά και για τη μετακίνηση ψηφοφόρων από ένα κόμμα σε ένα άλλο.
Η εξέλιξη αυτή εξηγεί γιατί η ίδρυση νέων κομμάτων μπορεί να προκαλεί μεγάλες δημοσκοπικές μεταβολές χωρίς να αλλάζει απαραίτητα το σύνολο των βασικών κοινωνικών αιτημάτων.
Η πολιτική «πίτα» παραμένει συγκεκριμένη. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο μοιράζεται.
Το πραγματικό ερώτημα για την επόμενη περίοδο
Η Ελλάδα μπαίνει σε μια περίοδο κατά την οποία το κομματικό σύστημα δείχνει περισσότερο πολυκερματισμένο από ό,τι τα προηγούμενα χρόνια. Η δημιουργία νέων σχηματισμών, η επιστροφή προσώπων στην πρώτη γραμμή και η κινητικότητα γύρω από τα υπάρχοντα κόμματα αυξάνουν τις διαθέσιμες επιλογές.
Όμως η πραγματική πολιτική αλλαγή δεν μετριέται μόνο από τον αριθμό των κομμάτων.
Μετριέται από το αν εμφανίζονται νέες πολιτικές διαχωριστικές γραμμές, διαφορετικές προτάσεις διακυβέρνησης και νέοι τρόποι εκπροσώπησης κοινωνικών ομάδων.
Και αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα της επόμενης περιόδου.
Γιατί μπορεί η κάλπη να έχει περισσότερα κουτάκια από ποτέ, αλλά το κρίσιμο ερώτημα για τον ψηφοφόρο παραμένει ένα: ποιο από αυτά εκφράζει πραγματικά αυτό που ζητά από την πολιτική.
Ακολούθησε το Politics24
Οι σημαντικότερες πολιτικές ειδήσεις και αναλύσεις, χωρίς περιττό θόρυβο.