Ήρθε αυτό που φοβόταν η Χαριλάου Τρικούπη. Ο εφιάλτης που κανείς δεν ήθελε να αναγνωρίσει στα εσωτερικά του κόμματος, η κατάρρευση του αφηγήματος της «προοδευτικής πρωτιάς» που στήριξε επί χρόνια η ηγεσία Ανδρουλάκη — έγινε πραγματικότητα. Το ΠΑΣΟΚ βρέθηκε στην τρίτη θέση των δημοσκοπήσεων, σπρωγμένο από μια νέα δύναμη που ανέκυψε από τα ίδια τα ερείπια της Αριστεράς: την ΕΛΑΣ του Αλέξη Τσίπρα.
Το ερώτημα που στοιχειώνει τα στελέχη του κόμματος και τους αναλυτές είναι ένα, απλό και σκληρό: είναι αυτό προσωρινή υποχώρηση ή αρχίζει για το ΠΑΣΟΚ ο κύκλος της οριστικής εξαφάνισης, όπως συνέβη με τον ΣΥΡΙΖΑ λίγα χρόνια νωρίτερα;
Οι αριθμοί που καίνε
Σύμφωνα με τη δημοσκόπηση της GPO, το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται στην τρίτη θέση με 10,8% στην πρόθεση και 12,4% στην εκτίμηση ψήφου. Η ΕΛΑΣ του Αλέξη Τσίπρα έχει καταλάβει τη δεύτερη θέση και εμφανίζεται να την κρατά σταθερά, ενώ το ΠΑΣΟΚ ασφυκτιά και κοιτά από πίσω του τη σκόνη.
Και τα πράγματα μπορεί να γίνουν ακόμα χειρότερα. Σε δημοσκόπηση της Prorata, το ΠΑΣΟΚ εμφανίζεται τέταρτο κόμμα, πίσω από την ΕΛΑΣ και τον σχηματισμό της Μαρίας Καρυστιανού. Η τέταρτη θέση, αν γίνει μόνιμη, σηματοδοτεί κάτι πολύ πιο τραγικό από μια απλή δημοσκοπική κάμψη: σηματοδοτεί την απώλεια κάθε αξίωσης πρωτοκαθεδρίας στην αντιπολίτευση.
Η σκληρή πραγματικότητα, όπως την έχουν διατυπώσει δημοσκόποι σε δημόσιες τοποθετήσεις τους, είναι ότι με τα ποσοστά αποδοχής που λαμβάνει ο Νίκος Ανδρουλάκης στις μετρήσεις, το κόμμα του δεν έχει τη δυνατότητα ανόδου. Η δεύτερη θέση φαίνεται πλέον χαμένη υπόθεση, ενώ η μάχη για την τρίτη και την τέταρτη θέση παραμένει ανοιχτή, με τον Σεπτέμβριο να αναδεικνύεται ως ορίζοντας κρίσης.
Πώς φτάσαμε εδώ: ο Τσίπρας παίρνει αυτό που άνηκε στο ΠΑΣΟΚ
Η άνοδος της ΕΛΑΣ δεν έγινε στο κενό. Φτιάχτηκε με υλικά που ανήκαν — ιδεολογικά και εκλογικά — στο ΠΑΣΟΚ. Ο κορμός της ΕΛΑΣ προέρχεται από τα ερείπια του συριζαϊκού χώρου, αλλά το επικίνδυνο για τη Χαριλάου Τρικούπη είναι άλλο: η νέα δύναμη του Τσίπρα αρχίζει να τραβά και κεντροαριστερούς ψηφοφόρους που βλέπουν σε εκείνον αυτό που δεν βρίσκουν στον Ανδρουλάκη — δηλαδή προοπτική εξουσίας.
Χαρακτηριστικό είναι ότι το κόμμα του Αλέξη Τσίπρα επιλέγουν κυρίως άτομα που αυτοχαρακτηρίζονται κεντροαριστεροί, αριστεροί και κεντρώοι. Αυτό ακριβώς είναι το κοινό στο οποίο απευθύνεται και το ΠΑΣΟΚ εδώ και χρόνια. Η επικάλυψη δεν είναι τυχαία — είναι άμεση ανταγωνιστική απειλή.
Στο ερώτημα ποια είναι η πιο αξιόπιστη εναλλακτική κυβερνητική πρόταση, η πλειοψηφία των πολιτών απάντησε «κανένα» με 29,3%, με την ΕΛΑΣ να ακολουθεί με 15,2% και το ΠΑΣΟΚ να μαζεύει μόλις 12,4%. Το μήνυμα είναι διπλά επώδυνο: ούτε καν ως «εναλλακτική» δεν μπορεί πλέον να διεκδικήσει το ΠΑΣΟΚ σαφές προβάδισμα.
Εσωκομματικοί τριγμοί: ο Δούκας ανοίγει πόλεμο από μέσα
Το εξωτερικό πλήγμα από τις δημοσκοπήσεις θα ήταν διαχειρίσιμο αν το ΠΑΣΟΚ δεν αντιμετώπιζε ταυτόχρονα έναν εσωτερικό σεισμό. Ο Χάρης Δούκας, στέλεχος του κόμματος με βαρύτητα και πρώην Δήμαρχος Αθηναίων, έριξε βόμβα στα θεμέλια: πρότεινε συνεργασία με την ΕΛΑΣ του Τσίπρα. Στελέχη που βλέπουν θετικά έναν τέτοιο διάλογο υποστηρίζουν ότι το ΠΑΣΟΚ οφείλει να ξεκαθαρίσει τη στρατηγική του — εάν επιδιώκει συγκλίσεις με την Αριστερά ή αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο συνεννόησης με τη Νέα Δημοκρατία.
Η αντίδραση ήταν άμεση και από όλες τις πλευρές. Ο Άδωνις Γεωργιάδης χαρακτήρισε ευθέως την πρόταση Δούκα ως διάλυση του ΠΑΣΟΚ, επισημαίνοντας ότι για να γίνει τέτοια σύμπραξη θα πρέπει να καταργηθεί το ίδιο το κόμμα και να ενωθεί με την ΕΛΑΣ — αφού η εκλογική νομοθεσία δεν δίνει στις συμπράξεις κομμάτων το εκλογικό μπόνους. Η απάντηση της ΕΛΑΣ ήταν εξίσου κοφτή, αφήνοντας να εννοηθεί ότι αυτή η πρόταση πρέπει να απευθύνεται στον Ανδρουλάκη και όχι στον Τσίπρα.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο Ανδρουλάκης κινείται με ανασχηματισμό αρμοδιοτήτων και σχεδιάζει κοινοβουλευτική αντεπίθεση, ενώ το κόμμα συνεχίζει να ταλανίζεται από εσωκομματικούς τριγμούς. Οι αιχμές στο εσωτερικό έχουν πλέον κάτι από δυσοίωνη οικειότητα — θυμίζουν τις συζητήσεις που γίνονταν κρυφά στα γραφεία του ΣΥΡΙΖΑ όταν εκείνος άρχιζε να καταρρέει.
Τα «ισχυρά χαρτιά» του Ανδρουλάκη — ή η ψευδαίσθηση τους;
Τα ισχυρά χαρτιά που προβάλλει η ηγεσία του ΠΑΣΟΚ είναι η κοινοβουλευτική παρουσία του Ανδρουλάκη ως αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης, καθώς και μια δέσμη κοστολογημένων προτάσεων που παρουσιάστηκαν ήδη από τη ΔΕΘ — σε αντίθεση με την ΕΛΑΣ που δεν έχει ακόμα παρουσιάσει δικό της πρόγραμμα.
Το επιχείρημα έχει βάρος αλλά και όρια. Πρόγραμμα χωρίς εμπιστοσύνη στον ηγέτη παραμένει λευκός καμβάς. Και όπως έχουν επισημάνει παράγοντες του πολιτικού σκηνικού, αφού το ΠΑΣΟΚ επέλεξε να ανταγωνιστεί στο πεδίο της αριστεράς, σε αυτό το ακροατήριο ο Τσίπρας είναι καλύτερος. Η κριτική αυτή, που στρέφεται απευθείας στη στρατηγική επιλογή Ανδρουλάκη, είναι ίσως η πιο επώδυνη από όλες: το ΠΑΣΟΚ χάνει όχι επειδή έπαιξε άσχημα, αλλά επειδή έπαιξε στο λάθος παιχνίδι.
Στο εσωτερικό του κόμματος συνεχίζεται ο «πόλεμος κατά των δημοσκοπήσεων», με την πεποίθηση ότι οι δημοσκοπικές εταιρείες δείχνουν το κόμμα χαμηλά επίτηδες ή δεν αναγνωρίζουν σωστά τις ρίζες του στην κοινωνία. Είναι μια αφήγηση που έχει ξανακουστεί σε ετοιμόρροπα κόμματα — και σπανίως έχει τελειώσει καλά.
Το ιστορικό προηγούμενο: η «παθολογία» του ΠΑΣΟΚ
Για να καταλάβει κανείς τη σημερινή κρίση, χρειάζεται να κοιτάξει πίσω. Από τις βουλευτικές εκλογές του Οκτωβρίου 2009 και την εντυπωσιακή επάνοδο του ΠΑΣΟΚ με 43,9%, μέχρι τις επαναληπτικές εκλογές του Ιουνίου 2012, μέσα σε 30 μήνες, το κόμμα απώλεσε 2,2 εκατομμύρια ψήφους — αριθμός που αντιστοιχεί στο 31% του εκλογικού σώματος. Αυτή ήταν η πρώτη «θανατική ποινή». Από τη συντριβή εκείνη, το ΠΑΣΟΚ δεν ανέκαμψε ποτέ πλήρως. Κατάφερε να επιβιώσει ως πολιτική δύναμη, να αναστηθεί υπό τον Ανδρουλάκη, αλλά ποτέ δεν ξαναβρήκε τη χαμένη μάζα.
Η διεθνής πολιτική επιστήμη έχει επινοήσει μάλιστα ειδικό όρο για αυτό το φαινόμενο — «πασοκοποίηση» — για να περιγράφει την εκλογική κατάρρευση σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων που ταυτίστηκαν με μνημονιακές πολιτικές στην εποχή της οικονομικής κρίσης. Ο όρος γεννήθηκε για να περιγράψει αυτό που έπαθε το ΠΑΣΟΚ. Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι τώρα το ίδιο το ΠΑΣΟΚ κινδυνεύει να «πασοκοποιηθεί» για δεύτερη φορά.
Η διαφορά με τον ΣΥΡΙΖΑ: γιατί το ΠΑΣΟΚ δεν είναι (ακόμα) νεκρό
Εδώ έρχεται το κρίσιμο ερώτημα: μοιάζει η σημερινή κατάσταση του ΠΑΣΟΚ με αυτή του ΣΥΡΙΖΑ λίγο πριν διαλυθεί; Ο ΣΥΡΙΖΑ κυμαίνεται πλέον στο 1,3% — ουσιαστικά σε οριακή πολιτική παρουσία. Αυτό είναι ο θάνατος. Το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται ακόμα στο 10-12% — αριθμοί που πονάνε αλλά δεν σκοτώνουν.
Ωστόσο, οι ομοιότητες είναι ανησυχητικές. Ο ΣΥΡΙΖΑ άρχισε την κατρακύλα του από μια θέση δύναμης — εξουσία, ρόλος αξιωματικής αντιπολίτευσης, ισχυρά ποσοστά. Το ΠΑΣΟΚ σήμερα έχει τον ρόλο της αξιωματικής αντιπολίτευσης — αλλά τον χάνει σταδιακά, όχι ξαφνικά. Αυτό είναι ίσως το πιο επικίνδυνο σενάριο: η αργή απονέκρωση.
Τα χαρτιά όμως δεν λείπουν — απλά δεν παίζονται σωστά. Το ΠΑΣΟΚ έχει οργανωτική υποδομή, βουλευτές, θεσμική παρουσία, ιστορική ταυτότητα που δεν μπορεί να αντιγράψει ούτε η ΕΛΑΣ ούτε ο νέος σχηματισμός Καρυστιανού. Για τις επόμενες εκλογές, η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών επιθυμεί να εκλεγεί κάποια άλλη κυβέρνηση — άρα η αντιπολιτευτική διάθεση είναι εκεί. Το ζητούμενο είναι ποιος θα τη συγκεντρώσει.
Η μεγάλη αναπάντητη ερώτηση: ανάκαμψη ή εξαφάνιση;
Η ιστορία προσφέρει δύο διαφορετικές εκδοχές για τα μεγάλα κόμματα που πέφτουν. Η πρώτη: η προσωρινή ύφεση και η επάνοδος σε νέα ισορροπία. Η δεύτερη: η αργή αφαίμαξη που οδηγεί στον αφανισμό.
Το ΠΑΣΟΚ έχει ζήσει και τα δύο σενάρια. Επέζησε της συντριβής του 2012, πέρασε χρόνια στο περιθώριο, αναστήθηκε υπό άλλες ηγεσίες και τελικά επέστρεψε ως αξιωματική αντιπολίτευση. Η ικανότητα επιβίωσης είναι στο DNA του. Αλλά κάθε επιβίωση έχει τίμημα — και κάθε πτώση αφήνει μόνιμα ίχνη.
Η σημερινή πρόκληση είναι πιο σύνθετη από την κρίση του 2012. Τότε, το ΠΑΣΟΚ βυθίστηκε επειδή συμμετείχε στην εξουσία και ανέλαβε την ευθύνη πολιτικών που μίσησε ο λαός. Σήμερα, το ΠΑΣΟΚ βυθίζεται ενώ είναι στην αντιπολίτευση — πράγμα που σημαίνει ότι το πρόβλημα δεν είναι εξωτερικό. Είναι εσωτερικό.
Είναι ο ηγέτης. Είναι η στρατηγική. Είναι η αδυναμία να ορίσει σαφώς σε ποιους μιλά και τι προσφέρει που δεν προσφέρει κανείς άλλος. Το 70% των πολιτών θεωρεί ότι η Ελλάδα κινείται προς τη λάθος κατεύθυνση — εκεί υπάρχει τεράστιο πολιτικό κεφάλαιο που κανείς δεν έχει ακόμα κατακτήσει πλήρως.
Η ανάκαμψη είναι δυνατή. Αλλά δεν θα έρθει από μόνη της, δεν θα έρθει με ανασχηματισμούς αρμοδιοτήτων και δεν θα έρθει με πόλεμο κατά των δημοσκόπων. Θα έρθει — αν έρθει — όταν το ΠΑΣΟΚ αποφασίσει επιτέλους τι είναι. Αριστερά; Κέντρο; Αυτόνομος πόλος εξουσίας; Ή συνεχίζει να κολυμπά σε αόριστα νερά, περιμένοντας να υποχωρήσει η θάλασσα γύρω του;
Αυτή η αδυναμία αυτοπροσδιορισμού ήταν πάντα η τραγωδία του ΠΑΣΟΚ. Στον 21ο αιώνα, σε ένα πολιτικό περιβάλλον που δεν συγχωρεί ασάφειες, μπορεί να αποδειχτεί μοιραία.