Το Στενό Μπαμπ ελ-Μαντέμπ είναι ένας στενός θαλάσσιος δίαυλος που χωρίζει την Αραβική Χερσόνησο από την Αφρική. Στα βόρεια συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Κόλπο του Άντεν και τον Ινδικό Ωκεανό, ενώ στα νότια παρέχει πρόσβαση, μέσω της Διώρυγας του Σουέζ, προς τη Μεσόγειο.
Πριν από τους σημερινούς πολέμους, από το συγκεκριμένο πέρασμα διέρχονταν περίπου το 30% της παγκόσμιας διακίνησης εμπορευματοκιβωτίων, σύμφωνα με δημοσίευμα του αμερικανικού CNN.
Αυτοκίνητα, έπιπλα, τρόφιμα, ενέργεια – όλα περνούν από έναν θαλάσσιο διάδρομο που στο στενότερο σημείο του έχει πλάτος μόλις περίπου 20 μίλια. Χωρίς αυτή τη δίοδο, τα πλοία που ταξιδεύουν μεταξύ Ασίας και Ευρώπης θα πρέπει να παρακάμπτουν τη νότια Αφρική και το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, διανύοντας χιλιάδες επιπλέον μίλια, με περισσότερες ημέρες ταξιδιού και υψηλότερο κόστος για τα εμπορεύματα.
Όπως αναφέρει το CNN, η συνεχιζόμενη σύγκρουση με το Ιράν έχει στρέψει την προσοχή στα Στενά του Ορμούζ και στην παγκόσμια εξάρτηση από τη διακίνηση ενεργειακών προϊόντων μέσω της συγκεκριμένης θαλάσσιας οδού. Το Ιράν έχει επιτεθεί σε πλοία στον Ορμούζ, επιχειρώντας να αυξήσει την πίεση προς την Ουάσιγκτον ώστε να σταματήσει τον πόλεμο και να επιδιώξει μια ειρηνευτική συμφωνία.
Πρόκειται για μια τακτική που το Ιράν είχε τελειοποιήσει χρόνια νωρίτερα στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ και την οποία βρίσκεται πλέον σε θέση να επαναλάβει, μετά τη νέα επίθεση της ένοπλης οργάνωσης στην Υεμένη που συνδέεται με την Τεχεράνη, μόλις την περασμένη εβδομάδα.
Το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ μεταφράζεται κυριολεκτικά ως “Πύλη των Δακρύων”. Σύμφωνα με ορισμένους θρύλους, η ονομασία παραπέμπει σε αρχαίους σεισμούς και πλημμύρες που απομάκρυναν την Αφρική από την Αραβική Χερσόνησο, προκαλώντας τον θάνατο αμέτρητων ανθρώπων. Όποια κι αν είναι η ακριβής προέλευση της ονομασίας, το συγκεκριμένο πέρασμα δεν έχει συνδεθεί ιστορικά με ιδιαίτερα ευχάριστες εξελίξεις.
Όλα αυτά τα διαπίστωσα από πρώτο χέρι κατά τη διάρκεια της θητείας μου στην κυβέρνηση Μπάιντεν.
Το Ιράν εκμεταλλεύεται την ευκαιρία
Από το 1979, η επαναστατική κυβέρνηση του Ιράν επιδιώκει να επεκτείνει την ιδεολογία και την επιρροή της σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, κυρίως μέσω των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης και της επίλεκτης δύναμής τους Κουντς – της οποίας η ονομασία σημαίνει κυριολεκτικά “Δύναμη της Ιερουσαλήμ” – που εκπαιδεύει και εξοπλίζει ένοπλες οργανώσεις σε ολόκληρη την περιοχή.
Η Χεζμπολάχ στον Λίβανο. Η Χαμάς και η Παλαιστινιακή Ισλαμική Τζιχάντ στη Γάζα. Πολιτοφυλακές στο Ιράκ, οι οποίες έχουν επανειλημμένα επιτεθεί σε αμερικανικές δυνάμεις, στο Ισραήλ και στη Σαουδική Αραβία. Και, ολοένα περισσότερο, οι Χούθι στην Υεμένη.
Η στρατηγική είναι απλή: η δημιουργία ένοπλων δικτύων σε αδύναμα ή κατακερματισμένα κράτη, ώστε η Τεχεράνη να αποκτά στρατηγικό βάθος και διαπραγματευτική ισχύ, χωρίς να χρειάζεται να εμπλακεί η ίδια άμεσα σε πολεμικές επιχειρήσεις.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ και οι περιφερειακές συμμαχίες με κεντρικό άξονα τις ΗΠΑ, ιδιαίτερα η σχέση με τη Σαουδική Αραβία, αποτελούν εδώ και χρόνια βασικούς στόχους.
“Θάνατος στην Αμερική, θάνατος στο Ισραήλ, κατάρα στους Εβραίους”.
Η Υεμένη, ακριβώς νότια της Σαουδικής Αραβίας, ήταν διαιρεμένη μεταξύ Βόρειας και Νότιας κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και ενοποιήθηκε μόλις το 1990. Η ενοποίηση, ωστόσο, δεν έλυσε ποτέ πλήρως τις βαθιές πολιτικές, φυλετικές και περιφερειακές διαιρέσεις.
Το κίνημα των Χούθι εμφανίστηκε στη βόρεια Υεμένη στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και κατά τη δεκαετία του 1990, μέσα από ένα κίνημα αναβίωσης του ζαϊντισμού, μιας σιιτικής παράδοσης. Υπό την ηγεσία του Χουσεΐν αλ-Χούθι, εξελίχθηκε σε πολιτικό και ένοπλο κίνημα, πολεμώντας επανειλημμένα την κεντρική κυβέρνηση της Υεμένης.
Αργότερα, η οργάνωση υιοθέτησε την ονομασία Ανσάρ Αλλάχ, ενώ το επίσημο σύνθημά της, εμπνευσμένο από το Ιράν, ήταν κάθε άλλο παρά διακριτικό:
“Ο Θεός είναι μεγάλος. Θάνατος στην Αμερική. Θάνατος στο Ισραήλ. Κατάρα στους Εβραίους. Νίκη στο Ισλάμ”.
Το 2014, οι Χούθι κατέλαβαν την πρωτεύουσα της Υεμένης, Σαναά, εκτοπίζοντας την κυβέρνηση προς τον νότο και οδηγώντας τελικά σε στρατιωτική επέμβαση υπό την ηγεσία της Σαουδικής Αραβίας.
Δέχθηκα τηλεφωνήματα από γερουσιαστές, ανθρωπιστικές οργανώσεις και ακτιβιστές, οι οποίοι μας καλούσαν να κάνουμε ό,τι ήταν δυνατόν για να σταματήσει ο πόλεμος.
Ο εμφύλιος πόλεμος έμπαινε πλέον στον έβδομο χρόνο του και η ανθρωπιστική κατάσταση ήταν δραματική, ιδιαίτερα στις περιοχές που ελέγχονταν από τους Χούθι. Η οργάνωση διοχέτευε πόρους στον πόλεμο, ενώ ταυτόχρονα βασιζόταν σε διεθνείς οργανισμούς για την υποστήριξη των αμάχων που βρίσκονταν υπό τον έλεγχό της.
Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ είχε χαρακτηρίσει τους Χούθι “Ξένη Τρομοκρατική Οργάνωση”. Οι ανθρωπιστικές οργανώσεις προειδοποιούσαν ότι η απόφαση αυτή έθετε τις επιχειρήσεις παροχής βοήθειας σε νομικό κίνδυνο και ενδέχεται να επιδείνωνε την ανθρωπιστική κρίση, η οποία είχε ήδη επιβαρυνθεί από τις σαουδαραβικές αεροπορικές επιδρομές εναντίον των Χούθι στη Σαναά και σε άλλες περιοχές που έλεγχαν.
Σε απάντηση, η κυβέρνηση Μπάιντεν ανακάλεσε τον χαρακτηρισμό, τερμάτισε την αμερικανική υποστήριξη στις επιθετικές επιχειρήσεις της Σαουδικής Αραβίας –συμπεριλαμβανομένων ορισμένων πωλήσεων όπλων– και διόρισε ειδικό απεσταλμένο με αποστολή την επίτευξη εκεχειρίας και μιας πολιτικής συμφωνίας.
Περίπου την ίδια περίοδο, ο αμερικανικός στρατός απέσυρε δυνάμεις από την περιοχή, μετακινώντας συστήματα αεράμυνας από τη Σαουδική Αραβία και αντιτορπιλικά και ομάδες μάχης αεροπλανοφόρων από τη Μέση Ανατολή.
Η Ουάσιγκτον έστρεψε την προσοχή της στη διπλωματία, χωρίς όμως τη στήριξη της στρατιωτικής ισχύος που συχνά απαιτείται προκειμένου η διπλωματία να αποδώσει.
Καθώς οι ΗΠΑ υποχωρούσαν, το Ιράν ενίσχυε τη στήριξή του.
Τροφοδοτούσε τους Χούθι μέσω θαλάσσιων και χερσαίων δικτύων λαθρεμπορίου. Παράλληλα, στελέχη του Ιράν και της Χεζμπολάχ συνέβαλαν στη συναρμολόγηση και κατασκευή προηγμένων όπλων, καθώς οι επιθέσεις των Χούθι εναντίον της Σαουδικής Αραβίας εντείνονταν.
Τον Απρίλιο του 2022, οι Ηνωμένες Πολιτείες συνέβαλαν στη μεσολάβηση για μια εκεχειρία, η οποία διευκολύνθηκε εν μέρει από την επίσκεψη του προέδρου Μπάιντεν στη Σαουδική Αραβία το ίδιο καλοκαίρι. Υπήρχαν τότε ελπίδες ότι η εκεχειρία θα μπορούσε να δημιουργήσει τον απαραίτητο χώρο για μια πιο μόνιμη πολιτική συμφωνία.
Εκ των υστέρων, ωστόσο, η εκεχειρία έγειρε την πλάστιγγα υπέρ των Χούθι. Το Ιράν συνέχισε να εκπαιδεύει και να εξοπλίζει τον σύμμαχό του, προετοιμάζοντάς τον για να ενταχθεί σε μια ευρύτερη περιφερειακή στρατηγική.
7 Οκτωβρίου: Οι Χούθι μπαίνουν στη σύγκρουση
Το 2023, λίγο μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου από τη Χαμάς και την ισραηλινή απάντηση στη Γάζα, οι ένοπλοι σύμμαχοι του Ιράν μπήκαν στη σύγκρουση από πολλαπλά μέτωπα.
Η Χεζμπολάχ άρχισε να εξαπολύει επιθέσεις από τον Λίβανο, ενώ φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ και τη Συρία επιτέθηκαν σε αμερικανικές δυνάμεις, προκαλώντας τελικά και τον θάνατο Αμερικανών στρατιωτών.
Από την Υεμένη, οι Χούθι εκτόξευσαν βαλλιστικούς πυραύλους και drones προς το Ισραήλ και επιτέθηκαν σε εμπορικά πλοία στην Ερυθρά Θάλασσα και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ.
Υποστηρίζοντας ότι ασκούν πίεση στο Ισραήλ για τον πόλεμο στη Γάζα, στην πραγματικότητα επιτέθηκαν και σε πλοία που δεν είχαν καμία σχέση με τη σύγκρουση, επιδιώκοντας να διαταράξουν έναν από τους σημαντικότερους εμπορικούς διαδρόμους στον κόσμο.
Στις 10 Ιανουαρίου 2024, συναντήθηκα μυστικά με Ιρανούς αξιωματούχους στο Ομάν, σε μια προσπάθεια να περιοριστεί η περιφερειακή κλιμάκωση.
Το προηγούμενο βράδυ, οι Χούθι είχαν εξαπολύσει τη μεγαλύτερη μέχρι τότε επίθεσή τους εναντίον εμπορικών πλοίων και των ναυτικών δυνάμεων υπό την ηγεσία των ΗΠΑ στην Ερυθρά Θάλασσα, χρησιμοποιώντας drones, πυραύλους cruise κατά πλοίων και βαλλιστικούς πυραύλους.
Ήταν η μεγαλύτερη επίθεση εναντίον του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν υπήρξαν απώλειες, αποκλειστικά χάρη στην ικανότητα των ναυτικών μας και τα προηγμένα συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας.
Το μήνυμα του Ιράν ήταν ξεκάθαρο. Θα στήριζε τις περιφερειακές του επιδιώξεις και τη διπλωματική του δράση με επιθέσεις εναντίον μας, ενώ ταυτόχρονα θα αρνούνταν την άμεση ευθύνη.
Η συνάντηση στο Ομάν απέτυχε.
Το επόμενο βράδυ, ο πρόεδρος Μπάιντεν διέταξε τις πρώτες μεγάλης κλίμακας αμερικανικές επιθέσεις εναντίον στρατιωτικών στόχων των Χούθι, με τη στήριξη της Βρετανίας, της Αυστραλίας, του Μπαχρέιν, του Καναδά και της Ολλανδίας.
Η εκστρατεία συνεχίστηκε, με διαφορετικές μορφές, για περισσότερο από έναν χρόνο.
Τα σκληρά μαθήματα
Η Ουάσιγκτον έμαθε με τον δύσκολο τρόπο ότι η σχετική ηρεμία στην Υεμένη έκρυβε μια σημαντική στρατηγική μετατόπιση.
Κατά τα χρόνια που ο εμφύλιος πόλεμος είχε σε μεγάλο βαθμό σταματήσει, το Ιράν είχε βοηθήσει να δημιουργηθεί μια ένοπλη δύναμη ικανή όχι μόνο να απειλεί τη Σαουδική Αραβία ή να διεξάγει έναν εμφύλιο πόλεμο στο εσωτερικό της Υεμένης, αλλά και να πλήττει το Ισραήλ και να κρατά όμηρο το παγκόσμιο εμπόριο, όποτε το επέλεγε, κλείνοντας το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ.
Πέρυσι, ο πρόεδρος Τραμπ επανέφερε τον χαρακτηρισμό των Χούθι ως τρομοκρατικής οργάνωσης και κλιμάκωσε τις αμερικανικές επιθέσεις εναντίον τους.
Ύστερα από επτά εβδομάδες αμερικανικών βομβαρδισμών, το Ομάν μεσολάβησε για μια συμφωνία: οι Ηνωμένες Πολιτείες θα σταματούσαν τους βομβαρδισμούς εναντίον στόχων των Χούθι και οι Χούθι θα σταματούσαν τις επιθέσεις εναντίον αμερικανικών πλοίων.
Η συμφωνία δεν κάλυπτε το Ισραήλ ή τη Σαουδική Αραβία, ωστόσο φάνηκε να δημιουργεί μια περίοδο σχετικής ηρεμίας.
Για ένα διάστημα.
Νέα αιφνιδιαστική επίθεση
Και μετά, την περασμένη εβδομάδα, ο χάρτης άλλαξε και πάλι.
Σε μια ταχεία επίθεση κατά μήκος των ακτών της Ερυθράς Θάλασσας στην Υεμένη, οι δυνάμεις των Χούθι κατέλαβαν νέες θέσεις που δεσπόζουν απευθείας πάνω από το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ.
Στη συνέχεια, σύμφωνα με πληροφορίες, πέρασαν στο νησί Μαγιούν –γνωστό και ως Περίμ– το οποίο βρίσκεται στο μέσο του στενού. Ο ανταποκριτής του CNN Νικ Ρόμπερτσον είχε επισκεφθεί πρόσφατα την περιοχή και είχε καταγράψει την ευάλωτη θέση της.
Πλέον, τα συμβατικά όπλα των Χούθι –πυροβολικό και ρουκέτες– μπορούν να πλήξουν πλοία, χωρίς να απαιτείται η χρήση drones και πυραύλων μεγαλύτερου βεληνεκούς.
Όχι ακόμη μια νέα πραγματικότητα
Προς το παρόν, τα πλοία εξακολουθούν να διέρχονται από το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ.
Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι οι Χούθι υποστηρίζουν πως δεν επιθυμούν αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ και ότι θα επιτρέψουν στα πλοία να συνεχίσουν να διέρχονται.
Οι Χούθι, ωστόσο, δεν χρειάζεται να κλείσουν το στενό αύριο. Η δυνατότητά τους να κρατούν τη συγκεκριμένη θαλάσσια δίοδο σε ομηρία προσφέρει στην Τεχεράνη ένα ακόμη σημαντικό εργαλείο πίεσης.
Είναι αυτή η νέα πραγματικότητα;
Όχι απαραίτητα.
Οι γραμμές του μετώπου στην Υεμένη μετακινούνται συχνά. Υπάρχουν πληροφορίες ότι οι κυβερνητικές δυνάμεις προετοιμάζουν αντεπίθεση και ότι η Ουάσιγκτον ενδέχεται να παράσχει πληροφορίες από υπηρεσίες πληροφοριών. Ο διοικητής της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ (CENTCOM), ναύαρχος Μπραντ Κούπερ, βρέθηκε μόλις πρόσφατα στη Σαουδική Αραβία για να αξιολογήσει την κατάσταση.
Ό,τι κι αν ακολουθήσει, οι Χούθι υπενθύμισαν για ακόμη μία φορά στη διεθνή κοινότητα ότι, με την άμεση στήριξη του Ιράν, είναι σε θέση να παραμείνουν ένας απρόβλεπτος παράγοντας σε κάθε περιφερειακό ανταγωνισμό για ισχύ και επιρροή.
Και η Ουάσιγκτον δεν θα πρέπει ποτέ ξανά να συγχέει την ηρεμία με την ειρήνη.