Το Ιράν φαίνεται να παίζει τον Ντόναλντ Τραμπ με τους δικούς του κανόνες.
Ο πρόεδρος παραπονέθηκε τη Δευτέρα ότι η Ισλαμική Δημοκρατία δεν μπορεί να θεωρηθεί αξιόπιστη ως προς την τήρηση μιας συμφωνίας, επιπλήττοντας την ηγεσία της για μία από τις χαρακτηριστικές τακτικές του ίδιου.
“Ήταν μια ολοκληρωμένη συμφωνία και μετά την παραβίασαν. Πάντα παραβιάζουν τις συμφωνίες”, δήλωσε στο Fox News, αναφερόμενος στο μνημόνιο κατανόησης (MOU) που είχε οδηγήσει σε προσωρινή παύση των εχθροπραξιών, όπως μεταδίδει το CNN. Ο Τραμπ δεν φάνηκε να αντιλαμβάνεται την ειρωνεία της κριτικής του, δεδομένης της δικής του συνήθειας να αποχωρεί από διεθνείς συμφωνίες, μεταξύ των οποίων και η Συμφωνία του Παρισιού για το Κλίμα (δύο φορές). Ορισμένοι επικριτές μάλιστα θεωρούν ότι η σημερινή κρίση ξεκίνησε όταν, κατά την πρώτη του θητεία, εγκατέλειψε τη συμφωνία της εποχής Ομπάμα που περιόριζε το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
Αργότερα την ίδια ημέρα, ένας εμφανώς εκνευρισμένος Τραμπ δεσμεύτηκε να επιβάλει δικό του τέλος στα πλοία που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ. Το Ιράν – με μια πρόταση εμποτισμένη με σαρκασμό – απάντησε προσφέροντας καλύτερη τιμή από τον συγγραφέα του βιβλίου The Art of the Deal.
“Ο POTUS έχει απόλυτο δίκιο”, έγραψε ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, στην πλατφόρμα X, υποστηρίζοντας ότι ο Τραμπ ουσιαστικά νομιμοποίησε τη θέση της Τεχεράνης υπέρ της επιβολής τέλους για τη διέλευση από τη ζωτικής σημασίας θαλάσσια οδό. Και πρόσθεσε σκωπτικά: “Το 20% είναι φυσικά υπερβολικό. Εμείς θα είμαστε δίκαιοι”.
Ο Τραμπ διαπιστώνει πλέον ότι το Ιράν είναι σκληρός διαπραγματευτής και ότι έχει τη δική του ερμηνεία για το περιεχόμενο του μνημονίου. Παράλληλα, δεν έχει ακόμη εξηγήσει με σαφήνεια στους Αμερικανούς γιατί αναζωπύρωσε έναν πόλεμο, για τον οποίο επανειλημμένα είχε δηλώσει ότι είχε ήδη κερδίσει.
Λίγες εβδομάδες αφότου διακήρυξε ότι το μνημόνιο που υπέγραψε “έβαλε οριστικό τέλος” στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και έφερε ειρήνη στη Μέση Ανατολή “για πρώτη φορά εδώ και 3.000 χρόνια”, ο Τραμπ άλλαξε στάση. Τη Δευτέρα δήλωσε στην εκπομπή του Χιου Χιούιτ ότι η συμφωνία ήταν απλώς “ένα τεστ” στο οποίο το Ιράν απέτυχε και ότι “δεν σήμαινε και πολλά”.
Κάποτε οι υποστηρικτές του θα υποστήριζαν ότι αυτές οι έντονες αντιφάσεις αποτελούσαν ένδειξη πως ο Τραμπ έπαιζε “τετραδιάστατο διπλωματικό σκάκι”. Σήμερα, στην καλύτερη περίπτωση, φαίνεται εγκλωβισμένος σε αδιέξοδο.
Ο Τραμπ δεν μπορεί να αλλάξει την πραγματικότητα του πολέμου
Το μνημόνιο κατέρρευσε επειδή το Ιράν ενήργησε για να διασφαλίσει το σημαντικότερο στρατηγικό του κέρδος από τον πόλεμο: τον ουσιαστικό έλεγχο των Στενών του Ορμούζ. Αυτό υπενθύμισε μια σκληρή πραγματικότητα για τις Ηνωμένες Πολιτείες: παρά τις απειλές του Τραμπ και τη στρατιωτική ισχύ της Ουάσινγκτον, η Τεχεράνη εξακολουθεί να καθορίζει τη δυναμική της αντιπαράθεσης. Η βασική εξίσωση του πολέμου παραμένει αμετάβλητη: η Ισλαμική Δημοκρατία αξιοποιεί τη γεωγραφική της θέση και την έξυπνη κατανόηση των περιορισμένων δυνατοτήτων της για να υπερισχύσει απέναντι σε μια υπερδύναμη.
Η νέα δοκιμασία ισχύος προέκυψε εν μέρει επειδή η αμερικανική κυβέρνηση έσπευσε να διαπραγματευτεί ένα μνημόνιο με ασαφή διατύπωση. Η διαπραγματευτική ομάδα του Τραμπ, με επικεφαλής τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς και αποτελούμενη κυρίως από στελέχη του επιχειρηματικού χώρου, φαίνεται ότι δεν αντιλήφθηκε αυτό που ιστορικοί και διπλωμάτες επισήμαναν εξαρχής: ότι το Ιράν θα αξιοποιούσε το κείμενο για να αποκτήσει πρόσθετη διαπραγματευτική ισχύ.
Για παράδειγμα, η συμφωνία καλούσε την Τεχεράνη να “λάβει μέτρα” ώστε να διασφαλιστεί η ελεύθερη και ασφαλής διέλευση των εμπορικών πλοίων από τα Στενά για διάστημα 60 ημερών και να συνεργαστεί με το Ομάν για τον “καθορισμό της μελλοντικής διοίκησης και των ναυτιλιακών υπηρεσιών” στην περιοχή. Επιφανειακά, αυτό ικανοποιεί τον αμερικανικό στόχο της ομαλής λειτουργίας της θαλάσσιας οδού. Το Ιράν, όμως, φαίνεται να το ερμηνεύει ως έμμεση αναγνώριση ότι θα ασκεί τον έλεγχο των Στενών μετά από μια μόνιμη συμφωνία. Δεν προκαλεί, επομένως, έκπληξη ότι μάχεται για να διαμορφώσει το νέο καθεστώς στην περιοχή.
Το συγκεκριμένο λάθος προστέθηκε σε ένα προηγούμενο: την αποτυχία της Ουάσινγκτον να προβλέψει ότι το Ιράν θα έκλεινε εξαρχής τα Στενά. Το γεγονός ότι το ζήτημα εξακολουθεί να απασχολεί έναν μήνα μετά την υπογραφή του μνημονίου δείχνει ότι το χρονοδιάγραμμα των 60 ημερών για μια συνολική συμφωνία, συμπεριλαμβανομένου του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, ήταν εξαιρετικά μη ρεαλιστικό.
Οι δυσκολίες της κυβέρνησης να επηρεάσει τη συμπεριφορά του Ιράν εντείνουν τα ερωτήματα σχετικά με την απόφαση του Τραμπ να επιστρέψει στον πόλεμο.
Υπάρχει, για παράδειγμα, λόγος να πιστεύει κανείς ότι οι επιθέσεις κατά ιρανικών στόχων και η επαναφορά του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού θα αλλάξουν τους υπολογισμούς της νέας ιρανικής ηγεσίας περισσότερο από ό,τι συνέβη στο παρελθόν; Άλλωστε, το Ιράν χρειάστηκε μόνο λίγους πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη για να κλείσει ξανά τα Στενά.
Και θα οδηγήσει η ταχεία άνοδος του οικονομικού κόστους – με τις τιμές των συμβολαίων μελλοντικής εκπλήρωσης για το πετρέλαιο και το ντίζελ να εκτοξεύονται τη Δευτέρα – τον πρόεδρο να υποχωρήσει εκ νέου, προκειμένου να αποφύγει το πολιτικό και οικονομικό κόστος, το οποίο ο ίδιος είχε παραδεχθεί τον περασμένο μήνα ότι δεν ήταν διατεθειμένος να αναλάβει;
Γιατί ένας ολοκληρωτικός πόλεμος μπορεί ακόμη να αποφευχθεί
Ένας λόγος αισιοδοξίας είναι ότι οι νέες συγκρούσεις ίσως σημαίνουν πως ΗΠΑ και Ιράν επιχειρούν να κατοχυρώσουν τη δική τους ερμηνεία του μνημονίου, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μελλοντικές διπλωματικές διαπραγματεύσεις.
Ο Τραμπ, για παράδειγμα, δεν έχει δείξει καμία διάθεση να αναλάβει το πιθανώς βαρύ κόστος σε αμερικανικές απώλειες που θα συνεπαγόταν μια εισβολή στο πετρελαϊκό κέντρο του νησιού Χαργκ – μια πιθανή επιλογή για την επιβολή αμερικανικής στρατιωτικής υπεροχής. Αντίθετα, άλλοι σύγχρονοι Αμερικανοί πρόεδροι, όπως ο Λίντον Τζόνσον και ο Τζορτζ Ου. Μπους, κλιμάκωσαν πολέμους που ήδη φαίνονταν αδιέξοδοι.
Επιπλέον, σε αντίθεση με τον φίλο του, Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν, ο Τραμπ δεν έχει απαντήσει στη στρατηγική του αποτυχία – καθώς υποτίμησε τον αντίπαλο – εξαπολύοντας ολοκληρωτικό πόλεμο κατά αμάχων. Τραγωδία σημειώθηκε στις αρχές του πολέμου, όταν μια αμερικανική επίθεση έπληξε κατά λάθος ιρανικό σχολείο, σκοτώνοντας, σύμφωνα με τις ιρανικές αρχές, 168 παιδιά και 14 εκπαιδευτικούς. Το συνολικό κόστος των επιθέσεων σε αμάχους παραμένει άγνωστο.
Ωστόσο, ο Τραμπ δεν προχώρησε στις παλαιότερες απειλές του να πλήξει κρίσιμες υποδομές, όπως γέφυρες και σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής, κάτι που θα είχε σοβαρό αντίκτυπο στην καθημερινότητα των πολιτών. Παράλληλα, και το Ιράν διατήρησε ένα όριο στην κλιμάκωση, περιορίζοντας τα αντίποινά του σε αμερικανικές βάσεις στην περιοχή και στους γείτονές του στον Κόλπο.
Η εικόνα στο πεδίο των συγκρούσεων παραπέμπει προς το παρόν σε μια σύγκρουση που σιγοβράζει, χωρίς να έχει ξεφύγει πλήρως από τον έλεγχο.
“Υπάρχει ακόμη χώρος για διπλωματία, παρά την επέκταση των αμερικανικών επιθέσεων κατά του Ιράν και τα ιρανικά αντίποινα”, δήλωσε στο CNN ο Ντάνι Σιτρινόβιτς, ανώτερος ερευνητής του Προγράμματος για το Ιράν και τον Σιιτικό Άξονα στο Ινστιτούτο Μελετών Εθνικής Ασφάλειας του Ισραήλ. Προειδοποίησε, ωστόσο: “Τα πράγματα μπορούν εύκολα να ξεφύγουν από τον έλεγχο, επειδή όταν υπάρχουν αμοιβαίες επιθέσεις κάθε μέρα και κάθε νύχτα, είναι πολύ δύσκολο να διατηρηθούν οι κανόνες του παιχνιδιού”.
Ακόμη όμως κι αν η νέα αυτή ανάφλεξη παραμείνει λίγο κάτω από το σημείο της γενικευμένης έκρηξης, ο Τραμπ εξακολουθεί να καλείται να απαντήσει σε ένα ερώτημα με το οποίο παλεύει ανεπιτυχώς εδώ και σχεδόν πέντε μήνες:
Πώς θα βγει από αυτόν τον πόλεμο;